Saturday, October 20, 2018

తెలుగులో యాత్రాసాహిత్యం


తెలుగులో యాత్రాసాహిత్యం




సాహితీమిత్రులారా!


ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యం మొదలయి ఎన్నాళ్ళయింది? మొట్టమొదటి రచన ఏది?

ఒక్క కథ విషయంలో తప్పిస్తే నవల, నాటకం, ఆత్మకథల్లాంటి ప్రక్రియల విషయంలో ఇదేమంత చర్చనీయమైన అంశం కాదు. రాజశేఖర చరిత్రము, కన్యాశుల్కం ఆ మొదటి రచన హోదాని పెద్ద అభ్యంతరాలు లేకుండానే సంతరించుకొన్నాయి. కానీ కథ విషయంలో నిన్నమొన్నటి దాకా మొట్టమొదటి కథగా మనం భావించుకొన్న ‘దిద్దుబాటు’ను దాటుకొని మరో పదీపదిహేను ఏళ్ళు వెనక్కువెళ్ళి ‘ధనత్రయోదశి’ ముందుకొచ్చింది. దిద్దుబాటుకు ముందు వచ్చిన కథలతో దిద్దుబాటలు అన్న పెద్ద పుస్తకమే ఈమధ్య వచ్చింది.

కానీ పైన వేసుకొన్న ప్రశ్న మరోసారి- తెలుగులో మొట్టమొదటి ఆధునిక రచన ఏది?


ముందుగా ప్రశ్న అర్థం కాదు. అర్థమయ్యాక సమాధానం కథానవలలను దాటి వెళ్ళదు. నవల కన్నా ముప్ఫైనాలుగేళ్ళు ముందుగా, నాటకం కన్నా యాభైనాలుగేళ్ళు ముందుగా, కథకన్నా కనీసం అరవై ఏళ్ళు ముందుగా 1838లో వచ్చిన ఏనుగుల వీరాస్వామి కాశీయాత్ర చరిత్ర గుర్తుకురాదు.

మొట్టమొదటి ఆధునిక రచన అన్నపుడూ కాశీయాత్ర చరిత్ర అన్నపుడూ ఒకటిరెండు మౌలికమైన ప్రశ్నలు వస్తాయి- కనీసం తెలుగులో.

ఏవో ప్రయాణాలు చేసి, వాటి గురించి కాసిన్ని వివరాలు గుదిగుచ్చినంత మాత్రాన అది సాహిత్యమవుతుందా? చెప్పుకోదగ్గ రచనలు పట్టుమని పాతికైనా లేని యాత్రాసాహిత్యానికి ‘మొట్టమొదటి ఆధునిక రచన’ అన్న హోదా కట్టబెట్టడం సరైన పనేనా? అసలు యాత్రాసాహిత్యమూ ఒక సాహిత్యమేనా?



ఈ విషయం గురించి ఎంతైనా చర్చించవచ్చు.

సంచారమన్నది మనిషి సహజ ప్రవృత్తి అయినపుడు; తాము చేసిన ప్రయాణాల అనుభవాలను అక్షరరూపంలో నిక్షిప్తం చేయడమన్నది రెండువేల సంవత్సరాలుగా సాగిపోతున్నపుడు; మార్కోపోలో, రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ లాంటివాళ్ళ రచనలను సాహిత్య ప్రియులు తరతరాలుగా ఆసక్తితో చదువుతున్నపుడు; శరత్‌ లాంటి రచయిత జీవిత చరిత్రకే ద్రిమ్మరి – ప్రవక్త అన్న పేరు ఉన్నపుడు ఈ ప్రశ్న అవసరమా అనిపిస్తుంది. మరాఠీ, బెంగాలీ భాషల్లోనూ తమిళ, మళయాళాల్లోనూ వచ్చిన యాత్రాసాహిత్యానికి అకాడమీ ఎవార్డుల వంటివి రావటం సమీప సాహితీ చరిత్ర. నిజానికి వాటి ఉనికి అంతగా తెలియకపోయినా తెలుగులోనూ విలక్షణ యాత్రారచనలు ఉన్నాయి.


నూట ఎనభై ఏళ్ళ తెలుగు యాత్రాసాహితీ గమనంలో సుమారు రెండు వందల యాత్రాగ్రంథాలు వచ్చాయని ఒక అంచనా. అప్పటి ఏనుగుల వీరాస్వామి నుంచి 2016లో నా ఐరోపా యాత్ర రాసిన వేమూరి రాజేశ్‌ వరకూ ఓ వందమంది యాత్రాగ్రంథకారులు మనకు ఉన్నారు. పుస్తకాల రూపంలోనే కాకుండా వ్యాసాలుగా కొన్ని వేల యాత్రారచనలు వచ్చాయి; కొన్ని వందలమంది తమ తమ యాత్రల గురించి వ్యాసాలు రాశారు, రాస్తున్నారు. ఆ వందలాది యాత్రారచనాకారుల్లో దాదాపు సగంమంది మన మధ్యన ఈనాడు జీవించి ఉన్నారన్న విషయం ఆశ్చర్యం కలిగించినా ఒక చక్కని వాస్తవం. యాత్రాసాహిత్యం ఒక పరిణత దశకు చేరుకొంటుందన్న మాటకు ఒక నిదర్శనం.

మెయిన్‌ స్ట్రీమ్‌ తెలుగు సాహిత్యంలో ఉన్నట్టే యాత్రాసాహిత్యంలోనూ అనేకానేక ధోరణులు ఉన్నాయి. అక్కడ పాపులర్‌ సాహిత్యం ఉన్నట్టే ఇక్కడా కాస్తంత సమాచారం దట్టించిన కాలక్షేపం ట్రావెలాగ్స్‌ ఉన్నాయి. అక్కడ సమాజ హితం కోసం తపించే సాహిత్యమున్నట్టే ఇక్కడా అనుభూతీ అనుభవాలూ మానవ సంబంధాలూ ప్రధానంగా సాగే యాత్రా రచనలు ఉన్నాయి. అలాగే ప్రయాణాలు చేసే వాళ్ళలో కూడా స్థూలంగా రెండు రకాలవాళ్ళు కనిపిస్తారు- సందర్శకులు (టూరిస్టులు), యాత్రికులు (ట్రావెలర్లు).

టూరిస్టులు ప్రదేశాలు చూడ్డానికి వెళితే యాత్రికులు ప్రపంచాన్ని చూడడానికి వెళతారు. విసుగు కలిగించే అనుదినపు జీవన సరళి నుంచి పారిపోవటం టూరిస్టుల ధ్యేయమయితే అనంతకోిటి అనుభవాలకు అవకాశం వున్న ప్రపంచాన్ని కౌగలించుకోవడానికి యాత్రికులు ఇల్లు వదులుతారు. సుఖసౌఖ్యాలకోసం టూరిస్టులు వెదుకులాడితే సంతృప్తీ సంతోషాల కోసం యాత్రికులు ప్రయాణాలు చేస్తారు. టూరిస్టులకు అంతోకొంతో ప్రపంచజ్ఞానం కలిగితే యాత్రికులకు లభించేది ఆత్మజ్ఞానం. టూరిస్టులు తమ అనుభవాలు రాస్తే అది సమాచార దర్పణం అవుతుంది; ఆహ్లాదకరమైన రచన కూడా అయ్యే అవకాశం ఉంది. అదే యాత్రికులు రాసినపుడు అది పాఠకుల మనసులతో ఊసులాట అవుతుంది.

తెలుగులోని అనేకానేక ప్రముఖ రచయితలు తమతమ యాత్రల గురించి పుస్తకాలో వ్యాసాలో రాశారని చెపితే నమ్మటం కష్టమేగానీ అది వాస్తవం. ఒక ప్రత్యేక వ్యాసంగానో, తమ ఇతర అనుభవాల్లో భాగంగానో, ఏకంగా యాత్రాగ్రంథంగానో సుప్రసిద్ధ రచయితలందరూ తమ యాత్రల గురించి రాశారు.

ఏనుగుల వీరాస్వామికన్నా ఎనిమిదేళ్ళు ముందుగా, 1822లో వెన్నెలకంటి సుబ్బారావు తాను చేసిన కాశీయాత్ర గురించి తన ఆత్మకథలో రాశారు. అది 1873లో ఇంగ్లీషులోనూ 1976లో తెలుగులోనూ వెలుగు చూసింది. అలాగే చెళ్లపిళ్ల వేంకటశాస్త్రి తన 1889 నాటి కాశీయాత్రను 1934లో గ్రంథస్థం చేశారు. కందుకూరి వీరేశలింగం, కాళోజీ నారాయణరావులు తమ జ్ఞాపకాలలో తమ తమ బొంబాయి ప్రయాణాల గురించి రాశారు. శ్రీశ్రీ, రావూరి భరద్వాజ, ఆరుద్ర, సోమసుందర్‌, అక్కినేని నాగేశ్వరరావు, సినారె, ఎన్‌. గోపి, వాసా ప్రభావతి, ఎండ్లూరి సుధాకర్‌, అంపశయ్య నవీన్‌, కవనశర్మ, మధురాంతకం నరేంద్ర, వాడ్రేవు చినవీరభద్రుడు, పరవస్తు లోకేశ్వర్‌, ఎమ్‌. ఆదినారాయణ, మల్లాది వేంకటకృష్ణమూర్తి లాంటివాళ్ళు తమ విదేశీ యాత్రల గురించి పుస్తకాలు రాశారు. గురజాడ, చలం, బుచ్చిబాబు, అడవి బాపిరాజు, ఆచంట జానకిరామ్‌, శ్రీపాద సుబ్రహ్మణ్యశాస్త్రి, దాశరథి, ఉప్పల లక్ష్మణరావు, చిలకమర్తి లక్ష్మీనరసింహం, దర్శి చెంచయ్య, ఆదిభట్ల, పర్వతనేని ఉపేంద్ర, ఆలూరి భుజంగరావు, తిరుమల రామచంద్ర, అందెశ్రీ, సంజీవదేవ్‌ లాంటి ప్రముఖులు తమ స్వీయ చరిత్రలలోనూ డైరీలలోనూ యాత్రల గురించి హృద్యంగా రాశారు. భానుమతి, మాలతీచందూర్‌, టంగుటూరి సూర్యకుమారి, షేక్‌ నాజర్‌, త్రిపురనేని లాంటివాళ్ళూ తమ యాత్రానుభవాలను అక్షరబద్ధం చేశారు.


ఇక్కడ తెలుగు యాత్రారచనల విషయంలో ఒక విశేషం గురించి చెప్పుకోవాలి. యాత్రల గురించి వ్యాసమో పుస్తకమో రాయడం, తమ జ్ఞాపకాలూ ఆత్మకథల్లో ఆ వివరాలు చెప్పడం మామూలు బాణీ అయితే వాటిని కథలు, నవలలు, కవితల రూపంలో చెప్పిన తెలుగు రచయితలూ చాలామంది కనిపిస్తారు. నలభై ఏళ్ల క్రితమే పరిమళా సోమేశ్వర్‌ పిల్లలతో ప్రేమయాత్ర అన్న యాత్రా నవల రాశారు. కవనశర్మ నవలలు కొన్నిటికి ఆయన ప్రయాణాలే మూలాధారం. అంపశయ్య నవీన్‌ ప్రయాణంలో ప్రమదలు, అమెరికా అమెరికా లాంటి యాత్రా నవలలు రాస్తే, మధురాంతకం నరేంద్ర ఆమ్‌స్టర్‌డామ్‌లో అద్భుతం అన్న నవల రాశారు. ఎండ్లూరి సుధాకర్‌ ఆటా జని కాంచె అంటూ తన అమెరికా యాత్రానుభవాలను కవితారూపంలో చెప్పారు. అంతకుముందే జె.బాపురెడ్డి, ఎన్‌.గోపి తమ యాత్రలను కవిత్వరూపంలో వ్యక్తీకరించారు.

తెలుగు యాత్రాసాహిత్యం గురించి చెప్పుకునేటపుడు ఆ దారిలో తటస్థపడిన మైలురాయి రచనల గురించి చెప్పుకోవడం అవసరం.

కథాసాహిత్యానికి గురజాడ ‘దిద్దుబాటు’ ఎలాంటిదో యాత్రాసాహిత్యంలో ఏనుగుల వీరాస్వామి కాశీయాత్ర చరిత్ర అలాంటిది.

మద్రాసు సుప్రీంకోర్టు ఉద్యోగి వీరాస్వామి 1830లో వందమంది పరివారంతో బయల్దేరి ఇప్పటి రాయలసీమ, తెలంగాణ, మహరాష్ట్ర, మధ్యప్రదేశ్‌ల మీదుగా కాశీ చేరుకోవడం, తిరిగి బీహార్‌, బెంగాల్‌, ఒరిస్సా, కళింగాంధ్ర, కోస్తాంధ్రల మీదుగా పదిహేను నెలల తర్వాత మద్రాసు చేరుకోవడం– ఎంతో సూక్ష్మమైన వివరాలతో చెప్పుకొచ్చిన పుస్తకం కాశీయాత్ర చరిత్ర. ఆనాటి సాంఘిక, ఆర్థిక, సామాజిక, రాజకీయ, సాంస్కృతిక వివరాలు పుస్తకం నిండా పుష్కలంగా ఉండటం వల్ల అది ఒక కాలాతీత గ్రంథమయింది.

కాశీయాత్ర జరిగిన నూటయాభైమూడేళ్ళకు మానససరోవర యాత్ర చేసిన పీవీ మనోహరరావు ఆ వివరాలను 1986లో వచ్చిన కైలాస దర్శనం అన్న పుస్తకంలో చెప్పారు. తెలుగువారికి అంతగా పరిచయం లేని మధ్య, ఎగువ హిమాలయ పర్వత శ్రేణుల గురించీ ఆయా పుణ్య ప్రదేశాల గురించీ అనేకానేక వివరాలతో వున్న ఈ పుస్తకం చెప్పుకోదగ్గది.

1960లలో అమెరికా ప్రభుత్వం మన దేశంలోని ప్రముఖ కళాకారులను అమెరికాకు ఆహ్వానించి రెండు నెలలపాటు తమకు ఇష్టమయిన పద్ధతిన పర్యటించే అవకాశం కల్పించింది. అలాంటి ఆహ్వానాన్ని అందుకొని పర్యటించిన అక్కినేని నాగేశ్వరరావు తన అనుభవాలను నేను చూసిన అమెరికా అంటూ 1965లో పుస్తకంగా ప్రచురించారు. తాను అమెరికాలో చూసిన వింతలు, విశేషాలు, స్టూడియోలూ; కలసిన నటులు, దర్శకులు, సాంకేతిక నిపుణుల గురించే కాకుండా ఒక రైతుబిడ్డగా అక్కినేని అమెరికాలోని ఒక రైతు కుటుంబంతో నాలుగు రోజులు గడపాలనే అభిలాష వ్యక్తపరిచారు. ఆ కోరిక తీర్చుకోవడం, ఆ అనుభవాలు రాయడం- మట్టి వాసన నిండిన ఓ యాత్రా చరిత్ర అక్కినేనిది.


తన కాలేజీ పిల్లలను 1967లో కాశ్మీరు వరకూ విహారయాత్రకు తీసుకువెళ్ళి నాయని కృష్ణకుమారి ఆ అనుభవాలను కాశ్మీర దీపకళిక పేరిట పుస్తకంగా ప్రచురించారు. స్వతహాగా కవి, భావుకురాలు అయిన కృష్ణకుమారి తన పరిశీలనను ఉపరితల పరామర్శకే పరిమితం చేయకుండా ఆయా ప్రదేశాలతోనూ ప్రకృతితోనూ మనుషులతోనూ మమేకమైపోయి ఆ అనుభవాలను చక్కగా చెప్పడం వల్ల ఆమె యాత్రారచన ఇప్పటికీ ఒక రసగుళికగా నిలుస్తోంది.

ప్రముఖ రచయిత మల్లాది వేంకటకృష్ణమూర్తి గత పాతిక ముప్ఫై ఏళ్ళుగా ప్రపంచమంతా టూరిస్టుగా తిరుగాడుతూ ఆ వివరాలను ట్రావెలాగ్స్‌గా ప్రచురిస్తున్నారు. సవివరంగా సచిత్రంగా భావి టూరిస్టులకు బాగా పనికొచ్చేలా రాసుకొస్తోన్న పుస్తకాలివి. ప్రయాణాలంటే ఆసక్తి వుండీ విదేశాలకు వెళ్ళాలంటే సంకోచించే సగటు తెలుగు మనుషులకు ఉపయోగపడిన రచనలివి. అప్పటికే ఆయన పాపులర్‌ రచయితగా బాగా ప్రఖ్యాతి పొంది ఉండటం వల్లా ఆయన ఏది రాసినా అందులో ఆహ్లాదనం పుష్కలంగా ఉండటంవల్లా మల్లాది ట్రావెలాగ్స్‌ తెలుగు యాత్రా రచనలను ఒక పెద్ద ముందడుగు వేయించాయి. అదే ఒరవడిలో ఈమధ్య ముత్తేవి రవీంద్రనాథ్‌ మా కేరళ యాత్ర, మా కాశ్మీరు యాత్ర అనే పుస్తకాలు ప్రచురించారు. టూరిజం అంటే ఆసక్తి మెలమెల్లగా పెరుగుతోన్న తెలుగు నేలమీద ఈ పుస్తకాలకు ఆదరణ పెరుగుతోంది.

యాత్రారచనలను వింతలూ విశేషాలకే పరిమితం చెయ్యకుండా అనుభవాలూ అనుభూతులూ మనుషుల చుట్టూ తిప్పే ప్రక్రియకు ముందు చెప్పిన కాశ్మీర దీపకళిక నాంది పలికితే ఆ ఛాయలు మళ్ళా 1990లలో వచ్చిన దాసరి అమరేంద్ర మూడు నగరాలు, స్కూటర్లపై రోహతాంగ్‌ యాత్రలలో కనిపిస్తాయి. గత ఇరవై పాతికేళ్ళలో ఈ ధోరణి విరివిగా కొనసాగి ఇపుడు ఓ పరిణత రూపం సంతరించుకొంది. ఆ పరిణత రూపపు తొలికిరణాలు 1999 నాటి ఎమ్‌. ఆదినారాయణ భ్రమణ కాంక్షలో కనిపించగా ఆ నేపథ్యంలో పరవస్తు లోకేశ్వర్‌ 2009లో స్కూటర్‌పై ఛత్తీస్‌గఢ్‌ యాత్ర రాశారు. 2012లో సిల్క్‌రూట్‌లో సాహసయాత్ర చేశారు. వర్తమాన కాలంలో నిర్విరామంగా యాత్రలు చేస్తూ ఆయా ప్రయాణాలను టూరిస్టు కోణం దాటుకొని వెళ్ళి యాత్రికుని కోణంలోంచి కొనసాగిస్తూ ఆయా వివరాలను మానవీయ బాణీలో పాఠకులకు అందించేవారి సంఖ్య మెల్లమెల్లగా పెరుగుతోంది.


ముందు చెప్పుకొన్నట్టు, 1999లో వచ్చిన ఎమ్‌. ఆది నారాయణ భ్రమణ కాంక్ష తెలుగు యాత్రాసాహిత్య చరిత్రలో ఒక మైలురాయి. మూడు యాత్రల ముచ్చటైన ముప్పేట ఈ భ్రమణ కాంక్ష. భారతదేశపు యాత్రికులకు తలమానికమైన రాహుల్‌ సాంకృత్యాయన్‌ శత జయంతి సందర్భంగా 1993లో ఆదినారాయణ విశాఖపట్నం నుంచి సాంకృత్యాయన్‌ సమాధి వున్న డార్జిలింగ్‌ వరకూ చేసిన ‘పాదయాత్రాంజలి’ ఈ ముప్పేటలోని మొదటి పాయ. తాను చిన్నప్పుడు ఆడిపాడిన గుండ్లకమ్మ నది మూలాల అన్వేషణలో ఆ నది ఒడ్డునే చేసిన మూడు వందల కిలోమీటర్ల పాదయాత్ర ‘ఏటి ఒడ్డున ప్రయాణం’ రెండవ పాయ. అకాల మరణం చెందిన చెల్లి కోటేశ్వరి జ్ఞాపకార్థం స్వంత ఊరు చవటపాలెం నుంచి ఆమె సమాధి వున్న ఢిల్లీ నగరం వరకూ రెండువేల మూడువందల కిలోమీటర్లు నడచిన వైనం, ‘ప్రార్థించే పాదాలు’ ముచ్చటగా మూడో పాయ. ఈ మధ్యనే భ్రమణ కాంక్ష మరో ముద్రణ పొంది పాఠకులకు అందుబాటులోకి వచ్చింది.


రెండున్నరవేల సంవత్సరాల గతం నుంచి పదమూడో శతాబ్దంలో సముద్రమార్గాలు కనిపెట్టేవరకూ ఆసియా ఐరోపాల మధ్య వాణిజ్య వారధిగా, నాగరిక వాహినిగా నిలిచిన సిల్క్‌రూట్ ఉజ్వల చరిత్ర సందర్శన కోసం పరవస్తు లోకేశ్వర్‌ 2012లో రెండు నెలలపాటు ఆ దారి వెంబట తిరిగివచ్చి ఆ అనుభవాలను తనదైన కవితాత్మతో సిల్క్‌రూట్‌లో సాహసయాత్రగా తీసుకువచ్చారు. యాత్రికులనూ సాహసికులనూ సాహితీ ప్రియులనూ ఆకట్టుకొన్న ఈ పుస్తకం తెలుగు సాహితీ చరిత్రలో మరో మైలురాయి.


విరివిగా యాత్రల గురించి రాయకపోయినా ఒకానొక యాత్ర తమ మనసుల్ని రాగరంజితం చేసినపుడు ఆ అనుభవాలను పుస్తకంగా అందించే రచయితలు మనకున్నారు. అదేకోవకు చెందిన మనిషి దేవులపల్లి కృష్ణమూర్తి. భావుకుడు, కవిత్వమంటే ఆసక్తీ రచనా శక్తీ పుష్కలంగా వున్న వ్యక్తి అయిన కృష్ణమూర్తి తాను తన కుటుంబ సభ్యులతోనూ ఇతర మిత్రులతోనూ ఓ బస్సు మాట్లాడుకొని నాలుగయిదేళ్ల క్రితం చేసిన ఒక మామూలు ఉత్తర దేశ యాత్ర గురించి మా యాత్ర అనే పుస్తకం రాశారు. అన్నమయ్య నుంచి శ్రీశ్రీ వరకూ తనకు అందిన కవితావేశంతోనూ తనకు స్వాభావికం అయిన మానవతా పరిమళంతోనూ రాసిన ఈ పుస్తకం స్పందనాపరంగానూ రచనాశిల్పపరంగానూ యాత్రా రచనను ఒక ముఖ్యమైన మెట్టు ఎక్కించింది.


పదేళ్ళ క్రితం అజిత్‌ హరి సింఘానీ అన్న వ్యక్తి తానుండే పూనా నగరం నుంచి ఉన్నత హిమాలయ శ్రేణులలోని లేహ్ నగరం దాకా మోటార్‌ సైకిల్‌ మీద వెళ్లి వచ్చి వన్‌ లైఫ్‌ టు రైడ్‌ అన్న పుస్తకాన్ని ఇంగ్లీషులో ప్రచురించారు. ఒక సాహసయాత్రకు తాత్త్వికతను జోడించి ఆత్మజ్ఞాన అన్వేషణ స్థాయికి తీసుకువెళ్లిన ఈ పుస్తకాన్ని 2014లో కొల్లూరి సోమశంకర్‌ ప్రయాణానికే జీవితం అన్న పేరిట అనువదించి ప్రచురించారు. శరత్‌, ప్రేమ్‌చంద్‌ లాంటివాళ్ళ అనువాదాలు తెలుగు సాహిత్యాన్ని సుసంపన్నం చేసినట్లుగానే ఈ ప్రయాణానికే జీవితం కూడా తెలుగు యాత్రాసాహిత్య చరిత్రలో ఒక ముఖ్య ఘట్టంగా నిలిచే అవకాశం వుంది.

అండమాన్‌ ద్వీపాలలోని వింతలూ విశేషాలను చిన్నచూపు చూస్తూ, ప్రకృతీ పర్వతాలను పక్కచూపు చూస్తూ, మనుషులూ జీవితం వేపే తన దృష్టిని ప్రముఖంగా నిలిపి రాసిన యాత్రాగాథ, దాసరి అమరేంద్ర 2016లో ప్రచురించిన అండమాన్‌ డైరీ. వందపేజీల చిన్న పుస్తకంలో పదీపదిహేనుమంది వ్యక్తులను సజీవంగా పరిచయం చేసిన వైనం పాఠకులను ఆకట్టుకుంది.

తెలుగు యాత్రాసాహిత్య చరిత్రలో ఉజ్వల ఘట్టాలు అని చెప్పుకోదగ్గ సంఘటనలు 2016లో రెండు జరిగాయి. ఆ సంవత్సరం మొదట్లో వచ్చిన తెలుగువారి ప్రయాణాలు అన్న పుస్తక ప్రచురణ; చివరిలో వచ్చిన భూభ్రమణ కాంక్ష పుస్తకం.


1838 నాటి ఏనుగుల వీరాస్వామి కాశీయాత్ర చరిత్ర నుంచి ఇప్పటి నల్లవారి గౌతమ్‌ రెడ్డి సిల్క్‌రూట్ అన్వేషణ వరకూ అరవైనాలుగు మంది తెలుగువారు రాసిన ప్రయాణాల రచనా శకలాలను సేకరించి ఆదినారాయణ వెలువరించిన యాత్రా సంకలనం తెలుగువారి ప్రయాణాలు. తెలుగు యాత్రా సాహిత్యం గురించి ఒక విలక్షణ అవగాహన కలిగించే శక్తి ఉన్న అపురూపమైన పుస్తకమిది.

ఆదినారాయణ ఈమధ్య ప్రచురించిన భూభ్రమణ కాంక్ష పుస్తకంలో తాను చేసిన పద్నాలుగు దేశాల ప్రయాణాల వివరాలనే కాకుండా యాత్రల గురించి అనేకానేక మౌలిక భావాలను నిర్వచించి వివరిస్తారు. ‘తన గ్రామాల్లో తిరిగినంత స్వేచ్ఛగా సహజంగా ప్రపంచమంతా తిరగాలని ఉంది’ అనే ఆదినారాయణ ఆ పని చేసి చూపించారీ పుస్తకంలో. ఒక ప్రపంచ స్థాయి యాత్రికుడు తాను చేసిన ప్రపంచ స్థాయి ప్రయాణాల గురించి రాసిన పుస్తకం ఈ భూభ్రమణ కాంక్ష.

నిన్నమొన్నటిదాకా తెలుగువారిలో యాత్రాసక్తి చాలా పరిమితంగానే ఉండేది. బాగా డబ్బున్నవాళ్ళు తప్ప మామూలువాళ్ళు విస్తృత యాత్రలకు పూనుకునేవారు కాదు. ఒకవేళ వెళ్లినా అవి తీర్థయాత్రలకే పరిమితమయ్యేవి. యాత్రలంటే ఖర్చుతో కూడిన పని అని, ఇబ్బందులూ అగచాట్లూ కొనితెచ్చుకోవడమేనని, రక్షణా భద్రతా అతి స్వల్పమని, కుటుంబ ఉద్యోగ బాధ్యతల మధ్య యాత్రలకు ఉపక్రమించడం బాధ్యతారాహిత్యమని, యాత్రలవల్ల క్షణికానందమే తప్ప పెద్ద ప్రయోజనం ఉండదనీ అపోహలు అసంఖ్యాకం.

నిజానికి సందర్శకులుగా వెళ్ళేవాళ్లకి ఇవన్నీ వాస్తవ పరిమితులే. యాత్రికుల విషయంలో ఇవేవీ అడ్డం రావు.


యాత్రలకు ధనమూ సమయమూ అవరోధాలు గావని భ్రమణ కాంక్ష, భూభ్రమణ కాంక్ష చెపుతాయి. రక్షణ, భద్రత, అధిగమించలేని సమస్యలు కావని సిల్క్‌రూట్‌లో సాహసయాత్ర చెపుతుంది. ఉద్యోగ, కుటుంబ బాధ్యతలు నిర్వహిస్తూనే తమ భ్రమణ కాంక్షను తీర్చుకోవచ్చునని మూడు నగరాలు, స్కూటర్లపై రోహతాంగ్‌ యాత్ర చెపుతాయి. యాత్రల వల్ల ప్రపంచ జ్ఞానమే కాదు, ఆత్మజ్ఞానమూ సిద్ధిస్తుందని ప్రయాణానికే జీవితం చెపుతుంది. అతి మామూలు మిత్రులతో కూడా మనసును శ్రుతి చేసుకొని జీవనసారాన్ని ఆస్వాదించే అవకాశం వుందని కాశ్మీర దీపకళిక, మా యాత్ర చెపుతాయి.

నిజానికి గత పదీపదిహేను సంవత్సరాలలో యాత్రల విషయంలో తెలుగువారి దృక్పథాల్లో చక్కటి మార్పులు వస్తోన్న సూచనలు కనిపిస్తున్నాయి.

అనుభవాలూ అనుభూతులూ మానవ సంబంధాలూ ప్రముఖంగా వుండే యాత్రారచనలకు విశేష ఆదరణ లభిస్తోంది. తెలుగు సాహిత్యంలో అరుదుగానే సంభవించే పునర్ముద్రణ భాగ్యం ట్రావెలాగ్స్‌కూ లభిస్తోంది. అలాగే యాత్రాపద్ధతుల మీదా చెప్పుకోదగ్గ మార్పు కనిపిస్తోంది. అమెరికా యూరప్‌లకే పరిమితమయిన కౌచ్‌ సర్ఫింగ్‌ లాంటి పద్ధతుల్లో ఈమధ్య ఓ తెలుగు యువకుడు ప్రయాణం చెయ్యటం, తాను వెళ్ళి ఇరాక్‌ లాంటి దేశాల్లో అపరిచితుల ఆతిథ్య మాధుర్యాన్ని పొందటమే కాకుండా ఆ అనుభవం మీరూ పొందండి అని తన తలిదండ్రులకు చెప్పడం, వాళ్ళు వెళ్ళి ఆ హోతల మధ్య విహరించి రావడం, దానిని వ్యాసరూపంలో పదిమందికీ చెప్పడం- ఒక కొత్త ముందడుగు. ‘ఆడవాళ్లు ఒంటరిగా ప్రయాణం చెయ్యడం ప్రమాదకరం’ అన్న భావాన్ని పూర్వపక్షం చేస్తూ స్వంత వాహనాలు నడుపుకుంటూ వేలాది మైళ్ళు దేశమంతా తిరిగిరావడం, ఆ అనుభవాలను ఇంటర్నెట్ లాంటి సోషల్‌ మీడియాలో పదిమందితో పంచుకోవడం సంతోషించదగ్గ వర్తమాన పరిణామాలు. అయితే ఇప్పటికీ ఆధునిక తెలుగు సాహిత్యానికి నూట ఎనభై ఏళ్ల క్రితమే శ్రీకారం చుట్టిన యాత్రారచనలకు సరి అయిన గుర్తింపూ గౌరవం లభించడంలేదనే చెప్పాలి.

– భ్రమణ కాంక్ష లాంటి పుస్తకాలు ఒకటికి నాలుగు ముద్రణలు పొంది పదో తరగతి పాఠ్యాంశాలుగా చోటుచేసుకున్న మాట నిజమే.

– స్కూటర్లపై రోహతాంగ్‌ యాత్రలూ ఛత్తీస్‌గఢ్‌ యాత్రలూ మరికొంత మందిని అలాంటి యాత్రలకు పురికొల్పిన మాట నిజమే.

– మల్లాది ట్రావెలాగ్‌లు, ముత్తేవి యాత్రాగ్రంథాలూ మరికొంత మందిని అలాంటి ప్రయాణాలకు ప్రోత్సహించిన మాట నిజమే.

కానీ యాత్రాసాహిత్యపు ఉనికి ఇప్పటికీ తెలుగులో ప్రశ్నార్థకంగానే ఉంది. కథ, నవల, కవిత లాంటి ఇతర సాహిత్య ప్రక్రియలతో సహపంక్తి స్థాయి ఇప్పటికీ యాత్రారచనలకు లభించలేదన్నది వాస్తవం. 1990లలోనే యాత్రాచరిత్రల మీద పరిశోధన చేసి మచ్చ హరిదాసు డాక్టరేట్ పుచ్చుకొన్నా ఇప్పటికీ యాత్రాసాహిత్యం విషయంలో జరగవలసిన చర్చగానీ విశ్లేషణగానీ విమర్శగానీ పరిశోధనగానీ జరగలేదు. 2016లో తెలుగు యాత్రాసాహిత్యం గురించి ఢిల్లీలో ఓ ఐదారు గంటల సెమినారు జరిగింది. కుప్పం, రాజమండ్రి, అనంతపురాల్లో ఈ విషయం మీద ఎమ్‌ఫిల్ స్థాయిలో పరిశోధన చేయించే ప్రయత్నాలు జరుగుతున్నాయని వినబడుతోంది.

యాత్రలు ఇపుడు తెలుగువారిలో సామాన్యమైపోతున్నాయి. యాత్రావిశేషాలు రాయడం, ప్రచురించడం వారానికి పదీపదిహేనుసార్లు తెలుగు పత్రికల్లో కనిపిస్తోంది. యాత్రాగ్రంథాలు సగటున ఏడాదికి నాలుగయిదు వస్తున్నాయి. యాత్రల మీద ఇదివరలో వున్న భావధోరణిలో ఆరోగ్యకరమైన మార్పులు కనిపిస్తున్నాయి. ఈ విషయంలో ఒక పరిణతి చెందిన ఉత్సాహం కనిపిస్తోంది.

ఇప్పటివరకూ నిరాసక్తతా విస్మృతులకు గురి అయిన యాత్రాసాహిత్యానికి ఒక ఉనికీ గౌరవం లభించే సమయం త్వరలోనే వస్తోందనిపిస్తోంది.
-----------------------------------------------------------
రచన: దాసరి అమరేంద్ర, 
ఈమాట సౌజన్యంతో

Friday, October 19, 2018

సంసారంలో బేతాళ ప్రశ్న?


సంసారంలో బేతాళ ప్రశ్న?




సాహితీమిత్రులారా!


ఇది స్వగతం అనే శీర్షికలో కూర్చబడినది
ఆస్వాదించండి..........
ఇంతకుముందు విష్ణువాళ్లు పాలు వేసినప్పుడు వ్యవహారం సాఫీగా ఉండేది. ఎన్ని లీటర్లు వేశారో లెక్క రాసుకునేవాళ్లు; ఒక రోజు కాడ పోతే నోట్ చేసుకునేవాళ్లు; ‘రేపు లీటర్ బదులు హాఫ్ లీటర్ చా’లంటే ఒకటే వేసేవాళ్లు; అంతెందుకు, ‘వచ్చే ఆదివారం, సోమవారం ఉండమూ… మళ్లీ మంగళవారం నుంచి వేయండి,’ అంటే సరిగ్గా అట్లానే గుర్తు పెట్టుకునేవాళ్లు. లేదంటే, మనం సోమవారం ఏ రాత్రో ఊరి నుంచి వస్తాం… మంగళవారం వాళ్లు వేయపోతే మళ్లీ మనం రోడ్డు మీదకు పోవాలి. లేదా, వాళ్లు పొద్దున కాలనీలో వేసే సమయానికి నిద్ర పాడుచేసుకుని మరీ కాపు కాయాలి!

కానీ ఎప్పుడైతే విష్ణువాళ్ల నుంచి యాదయ్య ఈ పంపకాన్ని ‘బదిలీ’ చేసుకున్నాడో అప్పట్నుంచీ ఇబ్బంది మొదలైంది. ఈయన ముందు ‘టైము’కు వేయడు; లెక్క రాసుకోడు; రేపు వద్దన్నదీ గుర్తుండదు, ఎల్లుండి అర లీటర్ చాలన్నదీ గుర్తుండదు. అందుకే, కేలండర్ మీద నేనే ‘మైనస్ హాఫు’లూ, ‘నో మిల్కు’లూ రాసిపెడుతూ వుంటాను.

సాధారణంగా మా దగ్గర ఈ నెల పది నుంచి వచ్చే నెల తొమ్మిది తారీఖు దాకా లెక్క. మేము మామూలుగా రోజూ లీటర్ వేయించుకుంటాం. పదో తారీఖు నాడే ఆ నెల డబ్బులు మొత్తం ముందే ఇచ్చేస్తాం; ఎన్ని లీటర్లూ ఇంటూ లీటరు ధర ప్లస్ వేసిందానికి ఛార్జీ! అందులో గనక మనం ఏమైనా ఊళ్లో ఉండకో, ఇంకేదైనా కారణం వల్ల వద్దనుకుంటేనో తగ్గిపోయే లీటర్ల ధరను వచ్చే నెల ఎడ్వాన్సులో మినహాయించుకోవచ్చు. (ఈ విధానంలో– అద్దింటివాళ్లం చెప్పాపెట్టకుండా ఇల్లు ఖాళీ చేసినా వాళ్లు నష్టపోయేది ఏమీవుండదు.)

ఈ పాలు వేయడానికి రెండు మార్గాలున్నాయి. ఒకటేమో ప్రహరీ గోడకు ఉన్న దీగుట్లో వేసెళ్లడం; రెండోదేమో మా పోర్షన్ గేటుకు కట్టి వున్న బుట్టిలో వేయడం. మామూలుగా మా ఓనరంకుల్ పొద్దున ఐదింటికల్లా మెయిన్ గేటు తాళం తీస్తాడు. ఆయన అలా తీయలేదంటే, బలమైన కారణం ఏదో వుండాలి! పాలతను ఐదు తర్వాతే వస్తాడు కాబట్టీ, అప్పటికి మెయిన్ గేటు తెరిచేవుంటుంది కాబట్టీ, కచ్చితంగా లోపలికి వచ్చి, తొంబై తొమ్మిది శాతం మా గేటుకు కట్టి వున్న బుట్టీలోనే వేసెళ్తాడు. ఇక, ఆ ఒక్క శాతం కేసు, అంటే పొరపాటున మెయిన్ గేటు తీయని సందర్భంలో– పాలతను బయటనుంచే ప్రహరీ గోడ మీదినుంచి బాగా వంగి, లోపలి దీగుడు తలుపును చేత్తో తడిమి తీసి, అందులో వేస్తాడు.

విష్ణువాళ్లు వేసినప్పుడు– విష్ణు‘వాళ్లు’ అని ఎందుకు అంటున్నానంటే, వీళ్లు ముగ్గురు. మరో ఇద్దరు భరత్, విహారి. డిగ్రీ చేస్తున్న లేదా చేసిన యువకులు. ముందు విష్ణు వచ్చేవాడు కాబట్టి, నాకు అతడి పేరే గుర్తుండిపోయింది. తర్వాత చాలా రోజులు భరత్ వేశాడు. లెక్కకు మాత్రం ఎక్కువగా విహారి వస్తాడు. (ఈయన పేరు నేను చాలా రోజులు విజయ్ అనుకున్నాను; పాల పేకెట్లు వేసే యువకుడికి విహారి అనే పేరు ఉంటుందన్న ఊహ లేకపోవడం వల్ల! తొలి పరిచయంలో అతడు తన పేరు సరిగ్గానే చెప్పినా- నా పిచ్చి కాకపోతే, సరిగ్గా చెప్పడా!- నేను విజయ్‌గానే విన్నాను.) ఎప్పుడైనా, ఇంత లేటైంది; పాలు ఇంకా రాలేదేమా అనుకుని, ఠక్కున గుర్తొచ్చి ఆ దీగుట్లో గనక చూస్తే కచ్చితంగా అందులో పేకెట్లు ఉండేవి. అంటే, మా ఓనర్ గేటు తీయకముందే వేసెళ్లినట్టు! ఈ ఏడేళ్లలో యాదయ్య వచ్చాక అలా జరిగిన సందర్భాలు వేళ్ల మీద లెక్క పెట్టొచ్చు. (వేళ్ల మీద లెక్క పెట్టడం అనే మాటను నేను నా జీవితంలో తొలిసారిగా వాడినట్టున్నాను!)

మొన్నొక రోజు యాదయ్యకు ఏం చెప్పాం: “రేపు, ఎల్లుండి ఊరెళ్తున్నాం; రెండ్రోజులు పాలు వేయొద్దు; మంగళవారం నుంచీ మామూలుగానే వేయండీ.”

మళ్లీ మేము సోమవారం రాత్రికి వచ్చేశాం. మంగళవారం నుంచీ యాదయ్య యథావిథిగా పాలు వేయడం మొదలుపెట్టాడు. ఇంతా చేస్తే ఇదా నేను చెప్పే విషయం!

మంగళవారమో, బుధవారమో సాయంత్రం మా పిల్లలు ఆడుతూ ఆ దీగుడు తలుపు తెరిచారు. అందులో రెండు అరలీటర్ పేకెట్లు కనబడినై, జున్నయిపోయి! అంటే, యాదయ్య ఆదివారం నాడు మాకు పాలు వద్దని చెప్పిన విషయం మరిచిపోయి వుంటాడు కాబట్టి వేశాడు. పైగా ఖర్మకొద్దీ ఆ రోజున ఓనరంకుల్ గేటు తీయకముందే వచ్చివుంటాడు. లేదంటే, మా ఓనర్ వాళ్లయినా చెప్పివుండేవాళ్లు. మరి రెండో రోజు ఎందుకు వేయలేదు? అంటే, తెల్లారి గుర్తొచ్చి వుండొచ్చు. లేదా, చెప్పింది ముందురోజే కాబట్టి, ఆదివారానికి మాత్రం బలంగా గుర్తుపెట్టుకుని వేయకుండా వుండి, సోమవారానికి తనదైన మతిమరుపుతో వేసి వుండొచ్చు కూడా!

ఎలా జరిగినా ఇప్పుడు నా సమస్య ఇదీ: యాదయ్య ఎటూ లెక్క చేయడు కాబట్టీ, నేనే చేసిస్తాను కాబట్టీ, ఎటూ మేము వాడుకోని ఈ లీటర్ పాల డబ్బుల్ని వచ్చే నెల ఎడ్వాన్సులో మినహాయించుకోవాలా? లేక, మేము వాడినా వాడుకోకపోయినా, పాపం ఎటూ వేసేశాడు కాబట్టి, ఆ లీటర్‌ను కలుపుకొని ఇవ్వాలా?
----------------------------------------------------------
రచన: పూడూరి రాజిరెడ్డి, 
ఈమాట సౌజన్యంతో 

Thursday, October 18, 2018

అవధారు


అవధారు





సాహితీమిత్రులారా!


మే నెలంతా సంతాపదినాల్లాగే గడిచేయి నాకు. మే 24 తెల్లవారు ఝామునే మేం దేశం విడిచి వెళిపోతున్నాము. హైదరాబాద్ చుట్టూ బండలు గుట్టలు పొలాలు చెరువులతో చాల అందమైన దేశం. అక్కడ మనుషులు చెట్లెక్కి కల్లుతీసుకునేవాళ్ళు, పెద్ద తలపాగాలతో మేకలు మేపుకునేవాళ్ళు, సైకిళ్ళమీద పచ్చళ్ళు ఫలహారాలు అమ్ముకునేవాళ్ళు, రకరకాల పనివాళ్ళు అనాది సాంస్కృతిక సౌందర్యంతో నిబ్బరంగా అవుపిస్తారు. ఏదో ఒకరోజు వాటన్నిటికీ దూరంగా వెళిపోతామని తెలుసు. ఆరేళ్ళుగా ప్రతి రాయి, రప్ప, గుట్ట, పిల్లలు, కుక్క, పంది, గేదె, గుడి, చెరువు అన్నీ కళ్ళతోనే ఫొటోలు తీసుకుని కడుపులో పెట్టుకుని అవి మళ్ళీ మళ్ళీ తల్చుకుంటాను. ఇంక వచ్చేసేముందు సంగారెడ్డి దాపుల్లో తిరుగుతూ దారితప్పిపోయి ఒకూళ్ళోకి వెళ్ళేము. దాన్ని అక్కడందరూ ఇస్మాఖంపేట్ అంటున్నారు. అది ఇస్మాయిల్‌ఖాన్ పేట. అక్కడి కోట, కోటలో దుర్గ గుడి ఎన్నో వందలేళ్ళనాటివి. ఒకసారి చూస్తే ఇంక అటు లాగుతూనే ఉంటాయి. ఓరోజు పొద్దున్న నగరం నుండి మురికి నీళ్ళు గోల్కొండ నాలాల్లో కలిసే చోట వ్యర్ధాలన్నీ పెద్ద పెద్ద సబ్బు నురగలుగా రయ్యిమని గాల్లోకి ఎగురుతున్నాయి, వెన్నముద్దల్లాగ. చివరికి ఇక్కడి కాలుష్యం కూడా నా కళ్ళకి అందంగానే కనిపిస్తుందని నవ్వుకున్నాను.

మే ఇరవైనాలుగు తెల్లవారుఝామునే మేము తట్టా బుట్టా అన్నీ సర్దుకుని దేశం విడిచి వెళిపోతున్నాము. మా అమ్మ మాతోనే వచ్చి విశాపట్నం వెళిపోతున్నాది. త్రిపురకి వేసంకాలంలో తొడుక్కునే పల్చని చొక్కాలంటే ఇష్టం. ఆర్నెల్ల కిందట వాళ్ళింటికెళ్ళి రెండ్రోజులున్నాను. నేను తొడుక్కోబోతున్న టీషర్ట్ ఇప్పించి తనకి కావాలని అడిగి తీసుకుని, అప్పటికప్పుడు తన చొక్కా ఇప్పీసి అది తొడుక్కున్నారు. మా అమ్మ చేతికిచ్చి మూడు చొక్కాలు పంపించేను – గచ్చపిక్క రంగుది, నల్లది, ఆకాశనీలంది. సరిగ్గా మేం దేశం నుండి శెలవు తీసుకుంటున్న ఘడియల్లోనే త్రిపుర లోకం నుంచి శలవు తీసుకున్నారు. మర్నాడు దిగి చూసుకుంటే తెలిసింది. పట్టుకెళ్ళిన చొక్కాలు ఏం చెయ్యమన్నావని మా అమ్మ అడుగుతున్నాది.

ఆరేళ్ళుగా త్రిపురతో చాల సంభాషణ నడిచింది. ఏణ్ణర్ధం కిందట ఆయన మా ఇంటికొచ్చి రెండ్రోజులున్నారు. చాలా కబుర్లు చెప్పేరు. ఏడాది కిందటి వరుకూ ఫోన్లో “హలో కనకా!” అని ఎస్వీరంగారావు లాగ అరిచేవారు, ఏ బెంగా లేకుండా. ఫోన్లో త్రిపురవి కిళ్ళీ లేకుండానే ముద్ద మాటలు – వ్యక్తావ్యక్త ప్రేలాపన అన్నట్టుగుంటాయి. చెవులు రిక్కించి జాగర్తగా వింటే తప్ప అర్ధం కావు. ఎదురుగా కూర్చున్నప్పుడు ఈ ఇబ్బంది లేదు. ఇలాగని మొత్తుకుంటే సెల్ ఆపు చేసి మళ్ళీ మాట్లాడేవారు. త్రిపురకి తన పన్లు తను చేసుకోవడమే సరిగ్గా తెలీదు. లక్ష్మి ఆంటీ అన్నీ తానే అయ్యి ఇంటి పన్లూ, త్రిపురకి కావల్సినవీ చూసుకునేవారు. త్రిపుర కిళ్ళీలు రప్పించుకుని, చూడ్డానికొచ్చిన వాళ్ళని సంబాళించుకుని, క్రాస్‌వర్డ్ పజిల్స్ విజయవంతంగా పూర్తి చేస్తే ఆ రోజుని జయించినట్టే లెక్క. ఆంటీకి నాలుగేళ్ళయ్యి చాల చికాకు చేసింది. ఆవిడ ఉత్తమ ఉపాధ్యాయినిగా రాష్ట్రపతి నుండి జాతీయ పురస్కారం పొందిన మనిషి, స్వయంగా రచయిత్రి. అంతటి పనిమంతురాలికీ చివరికి కనీసం తన పనులు తనే చేసుకొనే వీలైనా లేకపోయింది. పనివాళ్ళు, నర్సులు పెద్దవాళ్ళిద్దరి అనువు కనిపెట్టి ఓ రోజొచ్చీ ఓ రోజు రాకా, అందిన కాడికి డబ్బూ దస్కం పట్టుకుపోయీ ఇబ్బంది పెట్టేరు. త్రిపురకి ఇల్లు ఎలా సంబాళించుకోవాలని, లక్ష్మి ఆంటీని ఎలా కాచుకుంటాననీ బెంగగా ఉండేది. ఎక్కడికైనా బయటికి వెళ్ళినా “లక్ష్మిని చూసుకోవాలి…” అని మర్నాడే ఇంటికెళిపోయేవారు.

ఒక ఏడాదిగా మేం ఎప్పుడు మాటాడినా ముఖ్యంగా ఒక్క విషయం గురించే మాటాడుకున్నాము – పనిమనుషుల్ని గురించి. చాల వేరే వేరే కారణాల వల్ల నేనూ ఆయనా కూడాను పనిమనుషుల్ని గురించే బాగా ఆలోచించేము. త్రిపురకేమో పనిమనిషి చాల అవసరం. మా ఇంట్లోనేమో మాకు ఒక దేవదూత లాంటి పనమ్మాయి దొరికింది. ఆవిడ పేరు పద్మ. నాకు పనివాళ్ళు, వాళ్ళు మనకి పనులు చేసిపెట్టడం అంటే చాల ఇబ్బందిగా ఉంటుంది. ఎవరూ ఎవరికీ పనిమనుషులుగా ఉండకపోతే బావుంటుంది. పద్మ వాళ్ళూరు నల్గొండ దగ్గర. చదువు చిన్నప్పుడే ఆపీసింది గాని ఆవిడ చాల తెలివైన మనిషి, పనిమంతురాలు, నాయకురాలు. ప్రతి మాట, కదలికలోను, ప్రతి పనిలోను చాల స్థిరంగానూ, గొప్ప విశ్వాసంతో ఠీవిగానూ మసలుకునేది. తన పిల్లలు చదువుకోవాలని ఒక్కటి తప్ప ఇంక ఏమీ ఆశించేది కాదు. ‘అబ్బా! ఇలాటి మనుషులూ ఉంటారా?’ అని నేను రహస్యంగా నోరెళ్ళబెట్టుకుంటూ అవన్నీ త్రిపురకి ఫోన్లో వర్ణించి చెప్తుంటే ఆయన అన్నార్తుడికి విందు భోజనాన్ని వర్ణిస్తున్నట్టు మరింత ఇదైపోయేవారు. నేను చూసిన కొద్దిపాటి తెలంగాణ లోనే పద్మ లాంటి మనుషులు తారసపడుతూనే ఉన్నారు. వాళ్ళని దూరం నుండి చూసుకుంటూ, కొంచెం కదిపి మాటాడుకుంటుంటే నాకు త్రిపుర అరటిచెట్టు – ఆశాకిరణం లాగా చాలా బావుండేది. అవన్నీ ఒదిలి పోతున్నానని మే నెలల్లా గింజుకుంటున్నాను. పనిమనుషుల గురించి బెంగనీసి గట్టిగా ఎక్కడా బయటికి అననివ్వకుండా మా ఆవిడ నా గొడవంతా తనే విని ‘ఇలాటి సంగతులు ఇంకెక్కడా అనొద్దని ‘ చెప్పింది. ఎవరైనా వింటే నవ్విపోతారు. బహుశ పద్మా వాళ్ళే అర్ధం చేసుకోరు. త్రిపురకేమో పనిమనిషి కావాలి. పద్మలాంటి మనిషిని ఆయనయితేనే అర్ధం చేసుకుని, గౌరవించగలరు. ఆవిడలాంటి మనిషే కుదిరితే త్రిపుర రొట్టి విరిగి నేతిలో పడినట్టేను. పద్మకి ఇంగ్లిష్ అంటే, కొత్త పద్ధతులంటే ఉత్సాహం. త్రిపుర వాళ్ళింట్లో పన్లోకి కుదిరితే పద్మ తంతే బూర్లగంపలో పడినట్టే. పద్మని ఎలాగైనా త్రిపుర వాళ్ళింట్లో పనిమనిషిగా కుదిరించెద్దాం అని ఒక ప్రోజెక్ట్ లాగ పెట్టుకున్నాను. కాని ఆవిడుండేది నల్లగండ్ల. త్రిపురేమో వాల్తేర్ అప్‌లేండ్స్. ఎలా కుదురుతుంది? త్రిపురకి వెన్న రొట్టీ లేదు, పద్మకి పూర్ణం బూర్లూ లేవు గాని, పద్మతో త్రిపురతో ఈ ప్రోజెక్ట్ గురించే సంభాషణ చాలా దూరం నడిచింది.

త్రిపుర ఉత్తుత్తి పధకాలు వర్ణించినా అవి నిజమేననుకుని సంబరం పడిపోతారు. చాలా ఏళ్ళకిందట తనకి ఒక ఇల్లు కట్టించుకోవాల్నుందని అన్నారు. నేను లారీ బేకర్ హోం లాంటిది ఇల్లు డిజైన్లు గీసుకోనొచ్చి ‘ఇదిగో మీ కొత్తిల్లు. ఇది మీ గది, వంటిల్లు – ఇదేమో మీ అమ్మగారికి గది!’ అని బొమ్మలు చూపిస్తే ‘కనక ప్రసాద్ మాకు లారీ బేకర్ ఇల్లు కట్టించేస్తాడు!’ అని నిజంగానే గృహప్రవేశం చేసినట్టు సంబరం పడ్డారు. వాళ్ళమ్మగారు అప్పటికే చాల పెద్దావిడ. నేను త్రిపుర కోసం ఇంట్లోకెళ్తుండటం కనిపెట్టి అరిచేతిలో టక టకా రాస్తున్నట్టు చూపించి “కధ రాసీ! ఖధలు రాసీయండి!!” అని వేళాకోళం చేసి ఫక్కున నవ్వేవారు. ఆవిడ చాల తెలివైనావిడ అని, గొప్ప నవుతాలు మనిషనీ, ఆవిడకి కొసవెర్రి అనీ అదే తనకీనని ఇలాగ చెప్పి నవ్వేవారు. నిరుడు కధల పుస్తకం అచ్చవుతుందని హడావుడి జరుగుతున్నప్పుడు “మళ్ళీ వీటిని ఎవడు కొంటాడు? అంటే అలాక్కాదు చాలా మంది అభిమాన్లున్నారు, మీకే తెలీదు అంటున్నారు! నాకు రాయల్టీస్ ఇస్తార్ట! కాయితాల మీద సంతకాలు పెట్టించుకున్నారు. I am going to be rich!” అని ఇగటాలాడేరు.

రెండేళ్ళ కిందట మా ఇంటికొచ్చి రెండ్రోజులున్నారు. చిన్న పిల్లలు ఫ్రెండ్సింటికెళ్తున్నట్టు సరదా పడి సంచీ ఒకటీ, దాన్లో బట్టలూ కిళ్ళీలూ సర్దుకున్నారు. “అలా ఊరంతా తిరగాలనుందివై!” అన్నారు. ఏవేవో కబుర్లు చెప్పుకుంటూ ఊరల్లా తిరిగేము. మాటల్లో తనూసొస్తే అది ఎవరో వేరే మనిషి లాగ తృతీయ పురుషలో అనుకునేవాళ్ళం ‘త్రిపుర ఇలాగ ..’ అని. యూనివర్శిటీ కేంపస్‌లో తిరుగుతుంటే “Marx was right, you see?! He was right!” అన్నారు. “ఆయన చెప్పినట్టు అవ్వాలి, కాని అలాగ అవటం లేదు ” అన్నారు. కొత్త కొత్త రోడ్లూ దుకాణాలూ చూస్తూ ‘ఇదేంటి? అదేంటీ?’ అని అన్నీ అడిగేరు. అగర్తలాలో తనున్న పెద్ద కర్రబంగ్లా గురించీ రోజూ సాయంత్రం కురిసే జడివానల్ని గురించీ పూసగుచ్చినట్టు వివరించి చెప్పేరు. సంగీతం మేష్టారు పాఠం చెప్తుంటే సొఫాలో కూర్చుని బుర్ర ఊపుకుంటూ చేతులూపుకుంటూ విన్నారు. తనకి హిందుస్థానీ సంగీతమే ఇష్టం అనీ, అది వింటే ఏదో మీదికి మీదికి వెళ్తున్నట్టుంటుందనీ, కర్ణాటక సంగీతం వింటే ఇంకా కిందికి కిందికి దిగిపోతున్నట్టుంటుందనీ చేత్తో గాలినే మీదికీ కిందికీ తీగలు లాక్కుంటూ చెప్పేరు. త్రిపురలో తన స్నేహితుడొకడు, ఆయన పేరు చక్రవర్తి కావోలు – అతను అందరిముందూ ఉపన్యాసం ఇస్తానని వేదికనెక్కి తాగింది ‘ఫూ’ మని వాంతి చేసుకుని వేదిక దిగిపోయిన సంగతి చెప్పేరు. అతను నాలా ఉంటాడని చెప్పేరు.

షాన్‌బాగ్ హోటల్లోన దోశలు రప్పించు, పూరీలు రప్పించమని చాలా సరదా పడిపోయేరు. తీరామోసి తెప్పించేక కొంచెం దోశముక్క చిన్న పూరీ ముక్కా తిని ‘ఇంక చాలు! ఇంకొద్దు మనకి…’ అన్నట్టు సంజ్ఞలు చేసి. ఇంటికొచ్చేస్తుంటే అమీర్‌పేట్ చౌరస్తా దగ్గర ట్రాఫిక్ పోలీసులు మమ్మల్ని అటకాయించేరు. తప్పుగా రైట్ టర్న్ కోసేనని. అక్కడ ట్రాఫిక్ సైన్లేవీ లేవని, మా మానాన్న మమ్మల్ని ఒదిలీమని నేను, త్రిపుర ఇద్దరం వాళ్ళతో వాదించి అక్కణ్ణించి తుర్రుమన్నాం. ఆ సాహస కార్యంలో త్రిపుర నేనూ పోలీసుల్తో ఎలా బయట పడ్డామో తల్చుకుని నవ్వుకున్నాము. చాన్నాళ్ళ కిందట తను ఉద్యమాల కోసం సానుభూతి పన్లు చేస్తున్నాడని అనుమానంతో పోలీసులు మఫ్టీలో తను వెళ్ళే చోట్ల, రైల్వే స్టేషన్లలో ఎలా వెనకాలే తచ్చాడేవారో జ్ఞాపకం తెచ్చుకున్నారు. దార్లో ఇంద్ర నగర్‌లో కిళ్ళీల కోసం ఆగేము. కిళ్ళీ కొట్టతనితో కత్తు కలిపి అతని చరిత్రంతా కనుకున్నారు. “బయోగ్రఫీ అందరికీ ఉంటుంది. ఎవరి చరిత్ర రాసినా అది చదవడానికి చాల ఇంట్రష్టింగ్‌గానే ఉంటుంది.” అని చాలా చెప్పేరు. కొన్ని నమ్మేలా ఉంటాయి, కొన్నలా ఉండవు అని ఇలా ప్రస్తావనకొచ్చింది. “ఎలా ఉన్నది అలాగుంటుంది. ఎలా ఉన్నది అలాగే ఉంటుంది కాని అలాక్కాక మరింకెలా ఉంటుంది? ‘నీ ముక్కేంటి, అలాగుంది?’ అని అన్నామనుకో. బావుంది మరి, అది వాడి ముక్కు! అది అలాగే ఉన్నాది!! That’s how it is…!” అని చేతుల్తో ఎక్కువగా చేసి చెప్పేరు. “Hypocrisy is not a vice.” అని చెప్పేరు.

ఆ రెండ్రోజులూ రాయడం గురించీ చదవడం గురించీ నేనేవేవో అడుగుతూనే ఉన్నాను, ఆయన ఏవేవో చెప్తూనే ఉన్నారు. ఇంగ్లిష్ లిటరేచర్‌ని గురించి ఎక్కడెక్కడివో, ఎప్పటెప్పటివో మనుషులు, సంగతులన్నీ ఆయనకి జ్ఞాపకమే. సందర్భానికి తగిన సంగతి ఠక్కుమని ఎత్తి చెప్పేవారు. అంతర్లయ అని ప్రసక్తి తెస్తే ‘అంటే ఏంటి?’ అన్నారు. Musicality అంటే ”G. M. Hopkins పొయెట్రీ చదివేవా?” అని ఆయన కవిత్వం, దాన్లో అంతర్లయ, Longing for God ఇలాగ ఒకొక్కటీ. త్రిపురకి కొద్దిపాటి జటిలంగా ఉండే తెలుగు మాటలు వాడినా వెంటనే వాటి సమానార్ధకాల్ని ఇంగ్లిష్‌లో చెప్తే గాని తెలీదు. శేషము అంటే Remainder అని, పటుత్వం అంటే Strength అనీ ఇలాగ. త్రిపురతో సంభాషణంతా దాదాపు ఇంగ్లిష్‌లోనే నడుస్తుంది. నాకు రాయడానికి సదృశం వాంతి అనిపిస్తుంది అనంటే ‘అవును, అదొక పద్ధతి’ అని, ఎప్పటికి ఏది తోస్తే అప్పటికి అదీ కాయితం మీద కలం ఎత్తకుండా రాసుకుపోడాన్ని గురించి మంచం మీద పడుక్కుని వివరించి చెప్పేరు. ఆది Spontaneous Fiction. అది ఇంకొకరిని దృష్టిలో పెట్టుకుని రాసేది కాదు. ఎవర్నీ దేన్నీ దృష్టిలో పెట్టుకోకుండా వాంతైనట్టు రాసేది. “ఎవరైనా చదువుతారని దృష్టిలో పెట్టుకుని రాసేది అది – That is third-rate writing!!” అని పట్టుదలగా రెండుసార్లు నొక్కి చెప్పేరు. త్రిపుర యధాలాపంగా మాటల్లో విసిరేసే సంగతులు కూడా చాల అపురూపమైనవి, ఆ క్షణంలో ప్రస్తుతమైన విషయానికి చాల ఉపకరించేవి. ఏరి ఇక్కడా అక్కడా రాసుకున్నవి ఎక్కడో పడి, పోయేయి.

త్రిపుర ఏదైనా విషయాన్ని నొక్కి చెప్పటం అనేది చాల అరుదు. మామూలుగా త్రిపుర సంభాషణ నడిపే పద్ధతి విలక్షణంగా, చిత్రంగా ఉంటుంది. మామూలుగా వ్యవహారం కోసం, చుట్టపు చూపుగా వచ్చే మనుషుల్ని అయన తప్పించుకుని తప్పించుకుని తిరిగేవారు. వీధి తిన్న ఇంట్లోకి మనుషులొస్తున్నారంటే ఆయన గబ గబా చొక్కా తొడుక్కుని పెరటి తిన్న ఎలా జారుకునేవారో నాకు కధలు చెప్పేవారు. ఒక్క లౌక్యుల్నుండి మాత్రం ఇలా తప్పించుకునేవారు కాని మిగతా రకాల మనుషులు – భోలా మనుషులు, గయ్యాళి మనుషులు, గర్విష్టివాళ్ళు, కోపగిష్టి వాళ్ళు, చాదస్తులు, నసపెట్టేవాళ్ళు, కార్యకర్తలు, పండితులు ఇలాగ ఎవరు తారసపడినా ఆయనకి ఇబ్బంది లేదు. కూర్చుని మాట్లాడ్తారు. ముందుగా ఎదటి మనిషిని జాగర్తగా పరిశీలించి, వాళ్ళ బుర్రలో ఆ క్షణంలో ముఖ్యంగా ఏం సుళ్ళు తిరుగుతోందో దాన్నే బయటికి రప్పించి, అదే ప్రపంచంలో చాల ముఖ్యమైన విషయమన్నట్టు మాటాడేవారు. అవతలవాళ్ళు చెప్పిందాన్నే వేరే మాటల్లో వాళ్ళకి ఎత్తి చెప్పి, మధ్య మధ్యన వాళ్ళకి ఉపశమనంగా ఉండే పిట్ట కధలు జోడించి రంజింపచేసేవారు. ఇలాగ త్రిపుర నాకు చెప్పిన పిట్ట కధలన్నీ రాస్తే అదే ఓ గ్రంధం అవుతుంది. మామూలుగా పిచ్చాపాటీ అనుకునే సంభాషణంతా ఆయన ఇలా నడుపుకునేవారు. అంటే ఒకళ్ళొచ్చి పంటి నొప్పి గురించి చెప్పుకుని, దంతవైద్యుల్ని విమర్శించడం మొదలు పెడితే ‘అవును, పన్ను నొప్పి – అబ్బ, మహా కష్టంవై…’ అని అదంతా వర్ణిస్తూనే డెంటిస్ట్‌ల్లో మంచివాళ్ళుంటారనీ ఇలా ఉపశమనంగా ఏదో ఒక పిట్ట కధో, జ్ఞాపకమో చెప్పి మాటలు నడిపేవారు. చాడీలు, సంఘర్షణ మరీ కట్టు తప్పిపోతుంటే అదును చూసుకుని విషయం మార్చేసేవారు – ‘అయితే ఇప్పుడు మార్చిలో మళ్ళీ – you are up for your next promotion, then…?’ అని ఇలాగ. టైలరు ఎవరి చొక్కాలు వాళ్ళకి ప్రత్యేకం కుట్టిచ్చినట్టు త్రిపుర నలుగురు మనుషులున్న చోట ఏక కాలంలోనే నలుగురితో నాలుగు రకాలుగానూ మట్లాడ్డం పరిశీలిస్తే అబ్బురంగా ఉండేది.

మాటాడ్డానికొచ్చేవాళ్ళు ఎవరితోనూ, రకరకాల దృక్పధాల్లో దేనితోనూ ఆయనకి ఏమాత్రం పేచీ ఉండేది కాదు, ఒక్క లౌక్యంతో తప్ప. ఆయనకి ‘ఇది త్రిపురది’ అని ఒక తోవా, ఆలోచనా విధానం ఇలాగ ఏమీ మిగల్లేదు. ఒకసారి ఆ మాట ప్రస్తావిస్తే “హ్యూమనిజం…” అని, నాకు బోధపదిందో లేదోనన్నట్టు పరీక్షగా చూసి మళ్ళీ “హ్యూమనిజం!” అని అన్నారు. కమ్యూనిష్ట్, ఫెమినిష్ట్, జెహోవా విట్నెస్, పరమ భక్తులు, పిల్లల తండ్రి, రాష్ట్రీయ స్వయంసేవక్ ఇలా రకరకాల తోవలంట పోతున్నవాళ్ళు ఎవరితోనైనా ఒక్క క్షణంలో ‘కనెక్ట్’ అయ్యి, అందర్నీ మనఃస్ఫూర్తిగా ఆదరించేవారు. ఎలాగంటే ప్రతీ ఒక్కరికీ ఒక నేపధ్యం ఉంది. పుట్టినిల్లూ, చదివింది, తిరిగింది, అనుభవిస్తున్నది, అర్ధం చేసుకోగలిగిందీ వాళ్ళకే ప్రత్యేకంగా ఒకటున్నాది. వీటిల్లో అనంతమైన వైవిధ్యం ఉంది. ఎలా ఉన్నవాళ్ళు అలా ఉన్నారు. దాన్ని ఏ సొడ్డింపూ లేకుండా ప్రస్ఫుటంగా పరిశీలించేవారు. అది ఏదైనా కానీ, నైసర్గికంగా – అంటే ఆయన మాటల్లోన “sincere”గా ఉందని అనిపించినంత కాలం ఏ ఇబ్బందీ లేకుండా త్రిపురతో స్నేహం నడుస్తుంది. అంటే – కుక్క కుక్కలా ఉండాలి, దొంగ దొంగలా ఉండాలి, కవి కవిలా ఉండాలి. ఆ విషయంలో ఏ మాత్రం తేడా వచ్చిన సూచన కనిపించినా ఆయన ముడుచుకుపోతారు, లేకుంటే చిర్రెత్తిపోతారు, ఇంకా ఒక్కోసారి అగ్గి రుద్రుడే అయిపోతారు. ఒకసారి ఒకరు ఆయనవి సామాన్లు కొన్నీ, పుస్తకాలూ అడక్కుండా పట్టుకుపోయేరు. ఇంట్లో ఇంకెవరితోనో టీలు తాగుదామని కూర్చుంటుండగా ఆయనా ఇంట్లోకొచ్చి కూర్చున్నారు. త్రిపుర దిగ్గున లేచి “లక్ష్మీ! నాకో టీ ఇవ్వు, వీళ్ళకి టీలివ్వు! But ఇదిగో… ఇతను! No tea for this criminal!” అని కేకలేసేరు. ఇంకోసారి వాళ్ళబ్బాయి నాగార్జున్‌ని ఒక వంద రూపాయలిమ్మంటే ఆయన ‘అలా ఎందుకు నాన్నా! వంద సరిపోతుందా ఇంకా తీసుకోండి!’ అని ఎక్కువ డబ్బివ్వబోతే ‘హత్తిరి! నేను అడిగింది ఒక వందే! నువ్వు నాకు ఇంకా ఎక్కువిస్తానంటావా? నాకు అఖ్ఖల్లేదు!’ అని ఎలా పేచీ పెట్టేరో అదీ ఒక కధలాగ చెప్పేరు. వాళ్ళబ్బాయిని బిక్కు అని పిల్చేవారు. బిక్కుని చిన్నప్పుడు అగర్తలాలో జడివాన కురుస్తుంటే ఒక స్కూటర్ మీద ముందు నిలబెట్టి, ఇటూ అటూ చెట్లుండే నిటారు తోవంట చాల జోరుగా రయ్యిఁ మని తీసుకుపోతుంటే తను కేరింతలు కొట్టేవాడని మణిరత్నం సినిమా లాగ కధంతా చెప్పేవారు. పిల్లల్ని పెంచడం? అనడిగి నేను ఇంకా ‘బిడ్డల శిక్షణ’ లాగ ఏదో అనుకుంటుంటే ఆయన “నేను చేసిందేం లేదు. వాళ్ళంతట వాళ్ళే వీళ్ళనీ వాళ్ళనీ అడిగి, ఆ ఫారంస్ అవీ అన్నీ నింపుకుని వాళ్ళ చదువులు వాళ్ళే చదువుకున్నారు.” అని చెప్పేరు.

నేను ప్రతీ అడ్డమైనదీ ఒక ప్రశ్న లాగ అడిగేవాణ్ణి. ఆయన అడిగినవన్నింటికీ జవాబులు ఒక కధ లాగే చెప్పేవారు. మాటాడితే కధే. ‘డబ్బుండాలి కదా త్రిపుర?’ అంటే ‘ఉండాలుండాలి, money is important!’ అని తను ఎక్కడెక్కడ ఎలాగ డబ్బులు పోగొట్టుకున్నది, తనకి వచ్చే పెన్షన్ వివరాలు, చిన్నప్పడు అణాలు కాణీలు అవన్నీ కధలు. ఉండుండి ఏదో బుద్ధి పుట్టి డబ్బు ష్టాకుల్లో పెట్టి పోగొట్టుకున్న సంగతీ, బేంకి డెబిట్ కార్డు పిన్ నెంబర్తో సహా కిటికీలో పెట్టి లండన్ వెళిపోయి, తిరిగొచ్చి చూసుకుంటే దొంగలు కొట్టీసిన సంగతీ, పిల్లలు ఖర్చులకిచ్చిన సొమ్ము ఇంట్లో పనివాళ్ళు పట్టుకుపోయిన సంగతీ, మేస్త్రీ డబ్బు పుచ్చుకుని కనపడకుండా పోయిన సంగతీ ఇలాటివన్నీ అదేదో ఎవరికో జరిగిన అనుభవాల్లాగ కధలుగా చెప్పేవారు. త్రిపురతో కబుర్లన్నీ ఒక కాఫ్కా స్వదేహ దృశ్యం కవితలో లాగ త్రిపుర నేను కలిసి ఇంకెవరి గురించో చెప్పుకుంటున్నట్టుగా ఉండేవి. ఎప్పుడూ ఏ గుడికీ వెళ్ళని తను ఇస్మాయిల్ గారు వాళ్ళతో ద్రాక్షారామం గుళ్ళోకెళ్ళి అక్కడ అర్చకుడికి వెనక్కొచ్చేస్తూ టకామని బుద్ధి పుట్టి ఒక వంద రూపాయల నోటు అతని చేతిలో పెట్టేననీ, మీకు ఉండుండి హఠాత్తుగా భక్తి పుట్టుకొచ్చిందా? అంటే ‘అదేం కాదు. ఆ చిన్న కుర్రాడు వెళ్తుంటే తనని చూసి నవ్వేడని, అతని దొంతర పన్ను చూసి ముద్దొచ్చి అలాగిచ్చే’నని అదీ ఒక కధ.

త్రిపురతో సంభాషణంతా ఒక అబ్సర్డిష్ట్ కామెడీ లాగ చాల నవుతాలుగా కూడా నడిచేది. నేను త్రిపుర చెప్పే కధలన్నింటికీ ఇల్లదిరిపోయేలాగ పగలబడి నవ్వుతాను. త్రిపురకి బిగ్గరగా నవ్వే అలవాటు లేదు. ఇంక ఎప్పుడైనా మరీ నవ్వొస్తే మాత్రం ‘అహ్హహ్హా..’ అని నెమ్మదిగా నవ్వేవారు. ఒకాయనతో మాటల్లోన తనకి ఒంటరిగా ఉంటేనే ఇష్టం అంటే ఆయన ‘అవునండి! Two is company. Three is crowd’ అంటారు కదా!’ అన్నారట. త్రిపుర వెంటనే తనకి ‘One is crowd’ లాగుంటుంది అన్నారట. త్రిపురవి ఇలాంటివి, సమయానికి తగు మాటలు కొల్లలుగా జ్ఞాపకం వస్తాయి. ఒకసారి ఒక చిన్న పుస్తకం తీసేరు. దాంట్లో ఒక నలభై పేజీలుంటాయేమో, అసలు విషయం నాకు చూపించడం కోసం ఆయన ఎన్ని పేజీలు తిప్పుతున్నా ఇంకా ఇంకా ముందుమాటే నడుస్తోంది కాని అసలు విషయం రావటం లేదు. మేమిద్దరం నెమ్మదిగా చిరునవ్వుల్లాగ ప్రారంభించినా అలా ఆయన పేజీలు తిప్పుతున్న కొద్దీ నేను ఇంక ఉగ్గబట్టుకోలేక నవ్వుతుంటే ఆయన కూడా ఆ పుస్తకం పక్కన పడీసి “అబ్బ! ఎంత లెక్కన రాసేడువై Foreword?! అసలు దానికంటే ఇదే ఉన్నాదీ!!” అని నవ్వేరు. ఎప్పుడో చాలా ఏళ్ళ కిందట నేను తొలీత విమానం ఎక్కేను. విమానం బొంబాయిలో దిగితుంటే ధారవి మురికివాడలు చూసేనని, ఏడుపొచ్చిందనీ అన్నాను. ఆయన ఏమంటారో అని చూస్తున్నాను. ‘ఊఁ..!’ అని తలాడించి ఊరుకున్నారు. నేను రెట్టించడానికి ‘ఏడిస్తే మంచిదే కదా త్రిపుర?!’ అంటే ఠక్కుమని వెంటనే “మంచిదేవై! Tear ducts శుభ్రం అవుతాయి కదా!” అన్నారు. “ఏడ్చి, ఇలా చెప్పుకునీ ఏం సాధించేవు? Did that translate into any action, something you did for them?” అనడిగేరు.

త్రిపుర చుట్టూ ఒక చిత్రమైన సమాచార వ్యవస్థ ఉండేది. ఆయన చాలా కాలంగా పత్రికలకని రాసింది లేదు, చెప్పింది లేదు. కాని ఎందరో అభిమానులు, పరిచితులు ఆయన దగ్గరికి వచ్చి పోతుంటారు. అది ఒక నెట్‌వర్క్ అని త్రిపురకి తెలుసు. తను ఎవరితో ఏ మాటన్నా అది అలా అలా అంచెలంచెలుగా సాహితీ ప్రపంచం అంతటికీ విస్తరిస్తుందని చెప్పేవారు. సున్నితమైన విషయాలు ప్రస్తావనకి వచ్చినప్పుడు వచ్చినవాళ్ళకి సహాయంగా ఉంటాయనిపిస్తే ఒకటి రెండు మాటలు చెప్పి ముగించి, ఆ తరవాత ఇంక చాలు అన్నట్టు చూసి కళ్ళతోనే ఊఁ కొడుతూ చూస్తుండిపోయేవారు. ఒకసారి ఎవరితోనో ఆయనకి తగువులా ఒచ్చింది ఏ విషయం మీదనో. అప్పుడు అవతల పోట్లాడుతున్నాయనా ఈయనా ఎక్కడా ఎదురు పడకుండా, ఏ వాద ప్రతివాదాలూ రాసుకోకుండానే అట్నుంచిటూ ఇట్నించటూ మాటల్ని ఎలా బాణాల్లాగ సంధించుకున్నారో అదీ నాకు రెండు చేతుల్తో అట్నించీ ఇట్నించీ బాణాలు ఒస్తున్నట్టుగ నెమ్మదిగా అభినయించి చూపించేరు.

2011 వరకూ ఏవేవో పుస్తకాలు పట్టుకెళ్ళి ఇస్తుండేవాణ్ణి. Larry Shainberg పుస్తకం Ambivalent Zen ఆయనకిచ్చేను. చదివి కళ్ళంట నీళ్ళొచ్చేయి అనన్నారు. చాన్నాళ్ళ కిందట త్రిపురకి జపాన్‌లో ఒక జెన్ ప్రొఫెసర్‌తో ఉత్తరాలు నడిచేవి. ఆయన రమ్మనమంటే వెళిపోదామనుకున్నారు. ఎందుకో కుదర్లేదు. కార్లో పక్కన కూర్చుని ఆ సంగతులన్నీ చెప్పేరు. త్రిపుర అరవయ్యో ఏటి నుండే నాకు తెలుసు. అంతకు ముందరి సంగతులు ఆయన కధలు కధలుగా చెప్తేనే. ఆయన మాటల్లో ఎలాంటి religious overtones ఉండేవి కావు. దేవుడు, మతం ఇలాంటివి ప్రస్తావనకు వస్తే ఆయన సానుభూతితోనే ఒకే ఒక్క మాటతో తేలిక చేసేవారు. దేవుళ్ళకీ పెళ్ళిళ్ళు, ఆడ పెళ్ళివారు, మగ పెళ్ళివారు, వాళ్ళకి పిల్లలూ, పేరంటాలూ ఇలాగ మనకున్నవన్నీ వాళ్ళకీ చేస్తారు! అని నవ్వేవారు. ఎవరైనా మెడిటేషన్ చేస్తారా? అనడిగితే “మెడిటేషన్ అని కూర్చుంటే చెడ్డ ఆలోచనలు ఇంకా ఇంకా ఎక్కువైపోతున్నాయి. ఇలాగుండడమే అంతే!” అని నవ్వించేవారు. “ఊళ్ళో ఏ జంక్షన్‌కి వెళ్ళి చూడవై! కోచింగ్ సెంటర్, చికెన్ సెంటర్, మెడిటేషన్ సెంటర్, ఈ మూడూ పక్క పక్కనే కనిపిస్తాయి. ఎమ్‌సెట్ కోచింగ్ తీసుకుని, చికెన్ వండుకు తిని, హా..యిగా మెడిటేషన్ చేసుకోమని!” అని నవ్వించేవారు. జ్యేష్ట గారి T.M. (Transcendental Meditation)ని ‘తీసుకోడం మానీడం’ అనేవాళ్ళమని చెప్పేవారు. చలం గారు అరుణాచలం వెళ్ళిన ఊసొస్తే “అక్కడికెళ్ళి చెడిపోయేడు!” అన్నారు. జిడ్డు క్రిష్ణమూర్తి గారి ప్రసంగాల ప్రసక్తి వస్తే “అవి షోకేస్ ఐటమ్‌స్ లాగ అనిపిస్తాయి. చూసి ‘ఓహో!’ అనుక్కోడానికే, They don’t actually operate in our lives కదా?!” అన్నారు. మతాల్లో ప్రతీ తోవకీ, ప్రతి శాఖకీ ఒక గురువుంటారనీ, ఆ గురువు చెప్పిన మాటలు విశ్వాసంతో నమ్మమంటారనీ, గురూజీ దగ్గర చూడు ఎంత ప్రశాంతంగా ఉందో? అంటారనీ, తనకి అలా నమ్మ బుద్ధెయ్యదనీ చెప్పి ‘ఎలా నమ్ముతాం? How can we …?’ అని నన్నడిగేవారు. ఎప్పుడో ఇరవయ్యేళ్ళ కిందట ఒక రోజు నేను గీతాజ్ఞాన యజ్ఞం లాంటి సమావేశానికెళ్ళి అట్నుంచటు త్రిపుర దగ్గరికెళ్ళేను. ఎక్కణ్ణుంచి ఒస్తున్నావని అడిగితే చెప్పేను. ఓహో! అన్నారు. “త్రిపుర, మీ ఫిలాసఫీ ఏంటి?” అని అడిగేను. చుట్టూ ప్రపంచాన్ని చేతుల్తో చూపిస్తున్నట్టు అభినయించి “ఇదంతా …. Nothing!” అన్నారు. ఇదంతానా? అనంటే ‘ఊఁ..’ అని అన్నారు. మానవ వ్యాపారాల్లో ఏ ఒక్కదాని ప్రస్తావన వచ్చినా దాని assumptions మీద ఎక్కుపెట్టి సున్నితమైన హాస్యాన్ని కేవలం ఒక్క వాక్యంలోనో, మాటలోనో సంధించి చాల నవ్వించేవారు కాని ఆ పరాచికాల్లోన కేవలం కరుణ, సానుభూతి తప్ప హేళణ, ఆరోపణ, సొడ్డింపు లేశమాత్రమైనా ఉండేవి కావు.

మేం చాలా కాలం ఉత్తరాలు రాసుకున్నాము. త్రిపుర దస్తూరిలో అక్షరాలు గుండ్రంగా ఉంటాయి, కాని ప్రతి అక్షరానికీ ఏదో ఒక కొమ్ము కొనదేలి కూడా ఉంటాయి. ఆయనకి నల్ల రంగు కాయితం మీద సిల్వర్ అక్షరాలంటే ఇష్టం. భగవంతం కోసం వెదుకులాట It ends in naught! అని రాసేరు. ఈ-మెయిల్ వచ్చిన కొత్తల్లో లండన్ నుండి నేర్చుకుని ఓపిగ్గా ఈ-మెయిల్సు కొట్టేవారు. పదిహేనేళ్ళ కిందట ఆస్టిన్‌లో మా ఇంటికొచ్చి రెండ్రోజులున్నారు. అప్పుడు నేనడిగితే ఏ ఏ పుస్తకాలు తప్పకుండా చదవాలో ఒక జాబితా రాసిచ్చేరు. Dharma Bums, On the Road, …. ఇలాగ. కిళ్ళీల కోసం చాలా దూరం ఇండియా బజారుకి తీస్కెళ్తే అక్కడ గుజరాతీ కొట్టాయనతో ఫ్రెండ్షిప్ చేసుకున్నారు. మా ఇంట్లో డాబా మీదికి ఒక గాజు స్లైడింగ్ డోర్ ఉండేది. హడావిడిగా అట్నుంచిటూ ఇట్నించటూ నడిచొస్తూ ప్రతీ సారీ ఆ గాజు తలుపు అక్కడ లేదనుకుని తల గుద్దుకునేవారు. ఆస్టిన్‌లో యూనివర్శిటీ, చర్చిలు, పుస్తకాల షాపులూ తిరిగేము. నది ఒడ్డున కూర్చుని పిజ్జా తిన్నాము. ఆయనకు కాశీలో స్నేహితుడు, All About H. Hatter నవలాకారుడు జీవీ దేశాని ఆస్టిన్‌లో ఉండేవారని ఆయనకోసం వెదికేము కాని ఆయన ఆచూకీ దొరకలేదు. ఆయన్ని ఇంగ్లిష్ నవలా సారస్వతానికి అపురూపమైన నవలను అందించిన వ్యక్తిగా చెప్పుకుంటారు. ఒకసారి కాశీలో త్రిపురని ఆయన హిప్నటైజ్ చేసి బాగా బరువుండే పెద్ద భోషాణం పెట్టెని గది ఈ మూలనుండి ఆ మూలకి జరిపేలా చేసేరట. ఇంగ్లిష్‌లో అనర్గళంగా, చాల చిత్రంగా మాట్లడేవారట. మీ ఉత్తరాలు UG Krishnamurti మాటల్లా ఉన్నాయని రాస్తే ‘అతను నాకు నచ్చేడు. అతను చెప్పేదే నేనూ చెప్తున్నాను. I do that without much fanfare’ అని రాసేరు. తనకి UGని బెనారస్‌లో తెలుసునని, ఆయన హేండ్‌సమ్‌గా ఉండేవాడని, గొప్ప వాక్చాతుర్యంతో ఉపన్యసించేవాడనీ గుర్తు తెచ్చుకున్నారు. వెనక్కెళిపోయేక UG పుస్తకాలు అడిగి తెప్పించుకున్నారు. నాయకులు, గొప్పవాళ్ళకి స్వయంగా వాళ్ళూ చుట్టూ పదిమందీ కలిసి నిర్మించే Public Personaను ఆయన సానుభూతితోను, సంశయంతోనూ పరికించి చూసేవారు. స్వాతంత్ర్య సమరం రోజుల్నుండి ఇవాళ్టి వరకూ చాల కధలు చెప్పి నవ్వించేవారు. అన్ని గొప్పల్నీ ప్రశ్నించీ త్రిపుర ఏ ఒక్కరి మీదా కోపగించుకోలేదు.

కొన్నాళ్ళకి నాకు ఉత్తరాలు రాయాలని ఆసక్తి లేకుండా పోయింది. ఊరుకున్నాను. అదీ ఆయన గ్రహించుకున్నారు. “అంతా కులాసా అని ఒక చిన్నపాటి వాక్యం రాయడానికే నీకు అంత స్ట్రగుల్‌లా ఉందా?” అని రాసి, మన్నించి ఒదిలీసేరు. ఆ తరవాత ఈ మధ్య ఉత్తరాలు రాయమంటారా మళ్ళీ? అనడిగితే ‘ఒద్దు, చదవలేను, ఓపిక లేదు!’ అన్నారు. మళ్ళీ కొన్నాళ్ళకి లేదులే, చదువుతాను రాయమన్నారు. నిరుడు ‘అది కాదే‘ అని ఒక కవిత ఆయన కంటపడింది. అది చదివి ‘ఈ భాష కవిత్వ భాష, దీని syntax కవిత్వానిది…’ అని అన్నారు. “నీకు ఇలాగుంటుందా? దీన్ని Acedia అంటారు. దేనిమీదా లేకపోతే, ఏదీ చెయ్యాలని లేకపోతే ఎలాగ మరి …? ఎలాగ…??” అని తనకి తెలీనట్టే అడిగేరు. ఏకకాలంలోనే ఆయనది complete rejection of everything, which is complete acceptance everything as well.

ఊదా రంగు త్రిపురకి ఇష్టమైన రంగు. మాటలతో రకరకాలుగా ఎక్స్పెరిమెంట్ చెయ్యడం సరదా ఆయనకి. ఆక్స్ఫర్డ్ ఇంగ్లిష్ డిక్షనరీ లోని ప్రతి ఒక్క మాటనీ కనీసం ఒకసారైనా చూసి ఉంటాననీ, తను చూడని మాట లేదనీ చెప్పేవారు. ఈ మధ్యల్లా ఆదివారాలు త్రిపుర క్రాస్‌వర్డ్ పజిల్స్ పూర్తి చెయ్యడం శ్రీవారి తోమాలసేవ లాగ ఒక పెద్ద కార్యక్రమంలా నడిచేది. ఆదివారం పొద్దున్న భోజనాల బల్ల మీద డెక్కన్ క్రానికల్ పరిచి బాల్ పెన్నుతో ఆ ప్రహేళికలన్నీ పూర్తిచెయ్యడమే ఆ కార్యక్రమం. ఆ పజిల్స్ ఇచ్చేవాళ్ళు రాన్రానూ మరీ ఏ మూల మూలల్లోనివో పారిభాషిక పదాలు చొప్పించేవారు – A leather contraption popularly used in the late medieval Celtic naval expeditions ఇలాగ. అవన్నీ పూర్తయి ఒకటో రెండో మిగిలిపోతే నాకు త్రిపుర నుండి “హలో! కనకా!!” ఫోన్‌కాల్ వచ్చేది. “It has 7 letters. K – – OB – D; A brick wall measure to the East of Nile during ….” అని ఇలాగ ఫోన్లో వర్ణించి నన్ను ఇంటర్‌నెట్ అంతా వెదకమని ఆజ్ఞాపించేవారు. మేం ఇద్దరం రకరకాలుగా కుస్తీలు పడుతుంటే ముందుగా త్రిపురకే ఆ మాటేదో తెలిసిపోయేది. అప్పుడు విజయగర్వంతో భోజనానికి లేస్తారు. మే మొదటి ఆదివారం ఏదో ఒక చాలా కష్టమైనది ఎక్కడిదో ఒక ఐదక్షరాల మాట పట్టుకోవలిసి ఒచ్చింది. ఆ పొద్దున్నంతా ఎన్ని రకాలుగా కుస్తీ పట్టినా ఎట్నుంచెటూ ఏం పాలుపోలేదు. ‘మా ఆవిడ డబ్బాలు సర్దుకోవాలని పోరు పెడుతున్నాది, నా వల్ల కాదు త్రిపుర!’ అని నేను మొదటి సారిగా చేతులెత్తీసేను. ఆయన ‘అదిగో ఆ సైట్ చూసేవా, ఇల్లిది చూసేవా?’ అని నన్ను అడిగడిగి చాల నిరాశ పడిపోయేరు. ఆ తర్వాత అరగంటకే నాకు మళ్ళీ ‘హలో! కనకా…!!’ ఒచ్చింది. ఫోన్లో విజయగర్వంతో అరుస్తున్నారు. ఆ మాట తనంతట తనే వెదికి పోల్చుకున్నాననీ, అంత లావున్నావు నీకు కంప్యూటర్లూ, ఉద్యోగాలూ అవీ ఎందుకనీ, నా ఉద్యోగం తనకి ఇచ్చీమంటాననీ నన్ను ఆట పట్టిస్తున్నారు. నేను ఓటమిని అంగీకరించి పెట్టెలు సద్దుకోడానికెళిపోయేను.

రెండేళ్ళ కిందట లక్డీకా పుల్ దగ్గర పాత పుస్తకాల షాపులోకెళ్ళి పుస్తకాలన్నీ చాల సేపు కెలికేము. ఏమీ కొనుక్కోలేదు. వాళ్ళింట్లో అందరికీ ఏదో ఒక పుస్తకం చదువుకుంటూనే ఉండటం అలవాటని, బుక్స్ లేకపోతే మరింకేంటనీ అన్నారు. Martin Amis నవలలు తెప్పించుకున్నారు. చాల అల్లరిగా రాస్తాడు అని. తప్పకుండా రాయాలి. రాస్తుండాలి, పుస్తకాల్లో అచ్చులో వెయ్యాలి అని పదేపదే చెప్పేరు. ఒక చీకటిగా ఉండే కాఫీ హొటల్లోకి వెళ్ళేము. అక్కడ ‘లస్సీ కావాలా మిల్క్ షేక్ కావాలా?’ అని ఇలాగడుగుతుంటే ‘నువ్వు తాగవు కదూ..?’ అనడిగేరు. “ఉండాల్లే….అదుండాలి! For a writer .. కొంచెం మోతాదుగా Drink ఉంటేనే..!” అని ‘అదీ’ ‘ఇది’ కలిసి ఒకదాన్నొకటి ఎలా ఉద్దీపనం చేసుకుంటాయో మెట్టు మీద మెట్టులాగ చేతుల్తో గాల్లోకి ఎక్కించుతూ అభినయించి చూపించేరు. త్రిపురనేని శ్రీనివాస్‌ని, అజంతాని, మోహన ప్రసాద్‌ని గుర్తు తెచ్చుకున్నారు. ఒకరోజు బాగా పొద్దుపోయీ వరకు తాగున్నవాళ్ళు ముగ్గురికేసీ చూసి త్రిపురనేని శ్రీనివాస్ నాటకీయంగా “ఇదుగో ముగ్గురు మహాకవులు! ఇదుగో మీరొక మహాకవీ, మీరొక మహాకవీ, మీరొక మహాకవీ…! అదుగో ఆ డాబా మెట్లు!! వాటిమీద ఇప్పటికిప్పుడు… కవిత్వం చెప్పండి!” అని అల్లరి చేసేడు. అజంతా, మోహనప్రసాద్ ‘మెట్లు…మెట్లు…’ అని ఆశువుగా కవిత్వం చెప్పడానికి సమాయత్తం అయ్యేరని చెప్పేరు. అవేళా సాయంత్రం ఒక పెద్ద షాపింగ్ మాల్ – దాన్లోకెళ్దాం, చొక్కాలూ పెన్నులూ కొందాం అంటే అలాగేనని, తీరామోసి లోపళికెళ్ళి లిఫ్ట్లో నిలబడితే అంతమంది గుంపుతో అది కదల్లేక మొరాయించింది. వెంటనే బయటికొచ్చి ఇంక చాలు ఇంటికెళిపోదామని అన్నారు.

ఆర్నెల్ల కిందట త్రిపుర వాళ్ళింట్లో రెండు రోజులున్నాను. ఎప్పుడొస్తావు? ఎప్పుడొస్తావని పంతం పట్టేరు. నాతో ఆయన కవితల పుస్తకాలు మూడూ ప్రతీ కవితా బిగ్గరగా చదివించుకుని విన్నారు. కవిత కవితకీ వెనకాలున్న కధలు చెప్పేరు. కాఫ్కా కవితల పుస్తకంలో ‘ఎడారిలో కాఫ్కా కాపలా..’ అనుంటుంది. వాళ్ళమ్మగారు పోయినప్పుడు రాసింది. అది చదవొద్దు, ఆయన్ని నొప్పించొద్దు అనుకుని దాన్ని మినహాయించి ఆ మీదటిది చదవబోతుంటే, “అక్కడ కాఫ్కా కాపలా ఉండాలి, మా అమ్మ పోయినప్పుడు రాసేను, అది చదువు!” అని ఆజ్ఞాపించేరు. పుస్తకం చివార “నిశ్శబ్దపు పిలుపు వినగలవు నువ్వు, నిశ్శబ్దపు గర్జనను వినగలవు, ఈ ప్రపంచం కంటే లోతైన ప్రపంచాల్లోంచీ…” అని నేను చివర్లో చదివితే “ఇది నీకు ఇష్టం! You like this…” అని నన్ను చూసి నవ్వేరు. ఆ మర్నాడు నేను త్రిపుర ఎదురుగా మఠం వేసుక్కూచుని అవధారు రఘుపతి అందరినీ చిత్తగించు… అని ఖమాస్ రాగంలో కీర్తన పాడితే తలూపుకుంటూ విన్నారు.

కందువ కౌసల్య గర్భ రత్నాకరా
చెందిన శ్రీ వేంకటాద్రి శ్రీనివాసా
సందడి కుశలవులు చదివేరు ఒక వంక
చెంది నీ రాజసము చెప్ప రాదు రామా!

అన్న చరణాల్లోన ‘రా….జసము‘ అని మళ్ళీ మళ్ళీ ఒచ్చిన దగ్గర కుర్చీలో బిగదీసుకుని రాజు లాగ కటింగ్ కొట్టి నవ్వుతున్నారు. వాళ్ళింటి పేరు రాయసం. త్రిపుర నవ్వినప్పుడు పెదాలు ముడి పడి Sean Connery నవ్వినట్టుంటుంది.

ఆ రెండ్రోజులూ తన ఆత్మకధను శకలాలు, జ్ఞాపకాలుగా నాతో వివరంగా పంచుకున్నారు. “I am childlike, and also childish ..” అని చెప్పుకున్నారు. ఆయన, సుధాకర్, నేను ఇట్నుంచొచ్చీ అట్నుంచొచ్చీ ఏవేవో మాటాడుతూనే ఉన్నాము. వెళిపోతుంటే తను మామూలుగా ఏమీ మాటే మాటాడ్ననీ, ఆ రెండ్రోజులూ ఎన్నెన్ని మాటాడేననీ అన్నారు. “మాటాడుతున్నదేమో తెలుగు లిటరెచర్ గురించి, మాటలన్నీ ఇంగ్లిష్ లోనా?!” అని ఇగటాలాడేరు. త్రిపుర ఏనాడూ పట్టుదలగా ఏదైనా ఒక విషయాన్ని గురించి ఇలాక్కాదు అలాగ! ఆని నొక్కి చెప్పడం చూళ్ళేదు నేను. అవేళ మాత్రం మాకిద్దరికీ ఒక టకాఫోర్ వచ్చింది. మాటల్లోన బాలగోపాల్ గారి ప్రసక్తి వచ్చింది. నేను ఆయన “సాహిత్యం జీవితంలో ఖాళీల్ని పూరించాలి” అని అన్నారని అభ్యంతరం చెపుతున్నాను. “బాలగోపాల్‌కి సాహిత్యంతో ఏం పని?” (”What business did Bala Gopal have with Literature?”) అన్నాను. ఆ మాటకి త్రిపుర అంతెత్తున లేచేరు. “ఆ మాటంటావేంటి? అలాగంటావేంటి?? He had EVERY business to do with Literature!!” అని గట్టిగా తగులుకున్నారు. నేను నా మాట మీదే నిలబడిపోయేను. బాలగోపాల్ గారి కార్య రంగం సాహిత్యం కానే కాదు కదా, ఆయనకు అలాగ సాహిత్యం సమాజానికి ఇది చెయ్యాలి, అది చెయ్యాలి అని ప్రకటనలు ఇవ్వవలసిన పనేం వచ్చింది? అని. త్రిపుర బంకనకడికాయ లాగ పట్టుకుని ఒదల్లేదు. ‘నీకు ఆ మాట నచ్చలేదని అనొచ్చు, నీకు వేరే అభిప్రాయం ఉన్నాదని అనొచ్చు! ‘What business did he …?’ అంటావా? అలాగనటం బావులేదు…?’ అని ఒదల్లేదు. నేను అంటున్న సందర్భం చూడండి.. అంటుంటే ”No, No! Whatever be the context..! అని. త్రిపుర ఏదైనా విషయాన్ని గురించి పంతం పట్టి చెప్పే పద్ధతి మాటల్లో చెప్పడానికి రాదు, అభినయించి చూపించాలి. నా అదృష్టం బాగుండి అన్నాలకి లేచిపోయేము.

ఈ జనవరిలో Martin Figura అని ఒక బ్రిటిష్ పొయెట్ హైదరాబాద్ వచ్చేరు, Poetry Workshop కోసం. అందులో చేరాలంటే దరఖాస్తుతో పాటు ఒక ఇంగ్లిష్ కవిత జత చెయ్యాలి. అందుకోసమని నేను త్రిపుర కవిత వ్యధ ఒక కధ ఇంగ్లిష్ లోకి చేసేను. మార్టిన్ బ్రిటిష్ లైబ్రరీలో ఒక పదిహేను మందితో వర్క్షాప్ చేసేడు. ఉపమ (Metaphor), ధ్వని ప్రధానంగా కవిత చదివేవాళ్ళకి ఎలా ఆవిష్కృతమౌతుందో పొడుపు కధలు, సామెతలతో మొదలుపెట్టి ఓపిగ్గా పాఠం అల్లుకుంటూ వొచ్చేడు. ఆయన చెప్పిన పాఠాలు త్రిపురకి చెప్తే చాల నచ్చుకున్నారు. కవిత్వంలో విశేషణాన్ని (Adjective) ఎలా వాడాలో, ఎలా వాడకూడదో మార్టిన్ చెప్పింది ఎంతో పనికొస్తుందనీ, Eliot ఆ మాటే చెప్పేరనీ నాకు మళ్ళీ పాఠం చెప్పేరు. అదేంటంటే కవిత పాదాల్లో అడుగడుగునా వాడేద్దామని ఉబలాటంగా ఉన్న విశేషణాలని విచ్చలవిడిగా వాడీకుండా నిగ్రహించుకొని, ఆ విశేషాన్ని పాఠకుడి ఊహకే విడిచిపెడితే కవిత సాంద్రతరమౌతుంది – Less is more అన్నట్టుగ. లేదు విశేషంగా వర్ణించడం తప్పనిసరి అనిపిస్తే వాక్యం నిర్మించేటప్పుడు విశేషణాన్ని కాకుండా ఉపమ వంటి సదృశ రూపాన్నో, సమాస రూపాన్నో ఎంచుకొని ఆ అనుభవాన్ని విలక్షణంగా సాధించుకోవడం. ఉదాహరణకు ‘కాలు చల్లదనాలొ కనలు తీయదనాలొ’, ‘పాము వంటి పగలు, పడగ వంటి రేయి’ వంటి ప్రయోగాలు కొన్ని గుర్తొస్తాయి.

నేను అప్పట్లో మార్టిన్, త్రిపురతో మాట్లాడుతూ వాళ్ళు చెప్పిన మెళుకువలు రకరకాలుగా ప్రయత్నించి చూస్తూ ఆగలేకుండా త్రిపుర కవితలు చాలా ఇంగ్లిష్‌లోకి చేసేను. అవి మార్టిన్‌కి, నా ఫ్రెండ్స్ Mark, Jeff, Bipin కి పంపిస్తే వాళ్ళు చదివి వెనక్కి జవాబులు రాసేవారు. ఇలాగని త్రిపురతో చెప్తే ఆయన చాల సరదా పడ్డారు. త్రిపుర కవితలు ఇంగ్లిష్ మనుషులు చదివి ఏం అనుకున్నారో అని ఆసక్తిగా ఉందనీ, వాళ్ళు ఏం రాసేరో తనకీ చదవాలనుందని. పట్టుబట్టి తనకి పోష్ట్లో పంపమన్నారు, వాళ్ళందరు రాసిన వ్యాఖ్యలతో సహా. త్రిపురకి పోస్టల్ డిపార్ట్‌మెంటంటే చాల గౌరవం. ఎన్నో ఏళ్ళుగా కొంచెం ష్టాంపులు అంటిస్తే తప్పకుండా ఉత్తరాలు తెచ్చిచ్చెస్తారు చూడు? అని మెచ్చుకునేవారు. ఒకసారి పంపింది ఎన్నాళ్ళయినా పోస్ట్లో అందకపోతే మళ్ళీ అంతా ప్రింట్ తీయించి కొరియర్ చేసే దాకా ఒప్పుకోలేదు. త్రిపుర కాఫ్కా కవితల్లో, పేరులో కాఫ్కా ప్రస్తావన వస్తుంది. నేను ఇంగ్లిష్ చెసినవాటిలో కాఫ్కా ఊసు రాదు. ఒక రోజు యధాలాపంగా వాటిలో ఒక ఇంగ్లిష్ కవితని టైపు కొట్టి ఇంటర్నెట్లో వెతికేను. వెంటనే అ కవితదే కాఫ్కా మూలానికి ఇంగ్లిష్ అనువాదం ఒచ్చింది. ఆది చూస్తే చిత్రంగా నేను ఇంగ్లిష్‌లో ఎలా, ఏమేం మాటలు రాసేనో సుమారు అలాగే ఆ మాటల్లోనే ఉంది. గమ్మత్తుగా అనిపించింది – త్రిపుర తెలుగులో రాసిందాన్ని నేను ఇంగ్లిష్‌లోకి చేసుకుంటే అది మాటలతో సహా మూలంలో ఇంగ్లిష్ లాగే ఉన్నాదని. ఇలాగని అడిగితే త్రిపుర తన కాఫ్కా కవితలు అన్నీ చాలా వరకు కాఫ్కా డైరీల్లాంటి ఖండికల వలన ప్రభావితమైనవని, వాటిలో ప్రతి దాని పేరులోనూ కాఫ్కా ఒస్తాడనీ, పుస్తకం పేరే కాఫ్కా కవితలు కదా అనీ చెప్పేరు.

తన కధల్లో ఏదో ఒకటి తీసుకుని ఇంగ్లిష్‌లోకి చెయ్యమన్నారు. తనకి అదొక సరదా ఉండిపోయింది అని. త్రిపుర కవితల పుస్తకాలు కూడా మళ్ళీ వేసెద్దాం వేసెస్తాం అని, ఏదేనా రాయాల్రాయాలనీ రామయ్య గారు ఏడాదాయి వేపుకు తింటున్నారు. అలాగని మొదలుపెడితే అది త్రిపుర కవిత్వాన్ని, త్రిపుర Aestheticను ఆలంబనగా ఒక ఇరవైరెండు అధ్యాయాల పుస్తకం అవబోతుంది. దాని పేరు, అధ్యాయాల విషయ సూచిక మాత్రం ఒక ప్రణాళిక వేసుకున్నానని, రాస్తానో లేదో తెలీదనీ అన్నాను. “నీకు రాయాలి అనున్నాదా?” అనడిగేరు. ‘అవును నాకు రాయాల్నే ఉన్నాది. త్రిపుర కోసం కాదు, నా కోసం’ అని అన్నాను. అలాగయితే రాయి! అన్నారు.

ఆర్నెల్ల కిందట నేను వాళ్ళింటికెళ్ళి వెనక్కొచ్చీసిన రోజు సాయంత్రం పొద్దు పోయేక ఫోన్ చేసి ఆ మధ్యాన్నమంతా అక్కుళ్ళు బుక్కుళ్ళై ఏడుస్తూనే ఉన్నానని చెప్పేరు. త్రిపుర కోసం నేను అలాగే ఏడుస్తానని అంటే అప్పుడు “ఊఁ..ఊఁ…” అన్నారు. ఇప్పుడు మా అమ్మ చొక్కాల పేకట్టు పట్టుకుని వెనక్కొచ్చీసింది. “నాన్నా త్రిపురా గారు తత్వదర్శి?!” ఆని ఒక ప్రశ్నలాగ అడిగింది. నాకు ఒళ్ళుష్టమొచ్చినట్టుగయింది. నా ఒక్కగానొక్క స్నేహితుడు. అర్ధంతరంగా అసందర్భంగా నేనూ ఇలాగెళ్ళిన అదును చూసుకుని అలాగ పెద్ద టికట్టు తీస్సేడు. దేశం కాని దేశం లోన, తనే లేని లోకంలోనా నేను ఇంకెవడితో చెప్పుకుని ఏడుస్తాను? త్రిపురకి ఒరిగిందేమీ లేదు. నా Tear ducts క్లీనవుతాయి. తత్వదర్శి అయితే అయ్యేడు. యెదవనాకొడుకు.
----------------------------------------------------------
రచన: కనకప్రసాద్, 
ఈమాట సౌజన్యంతో

Wednesday, October 17, 2018

దుర్గాష్టమి శుభాకాంక్షలు


దుర్గాష్టమి శుభాకాంక్షలు



సాహితీమిత్రులకు
శ్రేయోభిలాషులకు
దుర్గాష్టమి శుభాకాంక్షలు

కవిత్వంలో ‘ప్రభావం’ అంటే ఏమిటి?


కవిత్వంలో ‘ప్రభావం’ అంటే ఏమిటి?




సాహితీమిత్రులారా!
మనకి పద్యం ఎట్లా అర్ధం అవుతుంది? ఒక పద్యం – ఏదైనా సరే – చదివామనుకోండి. అది చదవడానికి ముందు మనం అస్సలు ఏ పద్యమూ, ఎప్పుడూ చదివి కాని, విని కాని ఎరగమనుకోండి (ఇలాంటి పరిస్థితి దాదాపు అసాధ్యం, కాని వూహించుకోండి), అప్పుడు ఆ పద్యం మనకి వెంటనే అర్థం కాదు. అంతకు ముందు మనకి తెలిసిన భాషలో వున్న మాటల ఆధారంగా క్రమంగా ఈ పద్యం మనకు అర్థం అవుతుంది. ఆ సందర్భంలో పద్యపు ఆకృతి మీద – అంటే వచనం కన్నా భిన్నంగా వుండడమనే లక్షణం మీద – మనకి వల్లమాలిన ఆసక్తి కలుగుతుంది కూడా. నిత్యజీవితంలో ఈ విషయం అనుభవానికి రాదు కాని, కవిత్వపు పుట్టుకను గురించి చెప్పిన పురాగాథల్లో ఈ అనుభవాల జ్ఞాపకాలు కనిపిస్తాయి. వాల్మీకి రామాయణంలో క్రౌంచ పక్షిని చంపిన నిషాదుని కథ చూడండి. ఈ కథ బాగా తెలిసిందే అయినా, పాఠకుల సౌకర్యం కోసం మళ్లీ చెప్తాను. ఇది వాల్మీకి రామాయణం బాలకాండలో రెండవ సర్గలో వుంది.

అంతకు ముందు కథలో వాల్మీకి నారదుణ్ణి ‘ఈ లోకంలో ఇప్పుడు చాలా మంచివాడూ, చాలా గుణవంతుడూ, ధైర్యవంతుడూ, సత్యవాక్పరిపాలకుడూ (ఇంకా ఇలాటి మంచి గుణాలు ఏకరువు పెట్టి, అవన్నీ) అయినవాడు ఎవరైనావున్నారా’ అని అడుగుతాడు. నారదుడు ఆ ప్రశ్నకి సమాధానంగా, రాముడి కథ సంగ్రహంగా చెప్తాడు (ఈ కథకే బాల రామాయణం అని పేరు). నారదుడు వెళ్ళిపోయిన తర్వాత, వాల్మీకి సావధానంగా తమసానదీ తీరానికి స్నానానికి బయల్దేరతాడు, తన శిష్యుడు భరద్వాజుణ్ని తోడు తీసుకుని.

తమసానదీ తీరానికి వెళ్లి, ఆ ప్రశాంతమైన వాతావరణంలో చెట్లనీ పక్షుల్నీ చూస్తూ కొంతసేపు వాల్మీకి విహరిస్తాడు. ఆకాశంలో ఒక చక్కని క్రౌంచ పక్షుల జంట పరమానందంతో విహరిస్తూ, విడదీయరాని దగ్గరతనంతో క్రీడిస్తూంటుంది. సంభోగ సమయంలో ఏ ప్రాణినీ హింసించరాదని అడివిలో అందరికీ తెలిసిన నియమం. ఆ నియమాన్ని లక్ష్యపెట్టని, దుష్టబుద్ధి అయిన ఒక నిషాదుడు, అకస్మాత్తుగా అక్కడికి వొచ్చి, ఆ క్రౌంచ మిథునంలో మగ పక్షిని తన బాణంతో చంపుతాడు.

చచ్చిపోతున్న మగ పక్షిని చూసి, ఆడపక్షి హృదయవిదారకంగా ఏడుస్తూ వుంటుంది. అది చూసిన వాల్మీకి చలించిపోయి అప్రయత్నంగా ఈ మాట అంటాడు:

మా నిషాద ప్రతిష్టామ్ త్వమగమశ్శాశ్వ తీస్సమాః
యత్ క్రౌంచ మిథునా దేక మవధీః కామ మోహితమ్

(నిషాదుడా, నువ్వు వుండవెప్పటికీ స్థిరంగా
గాఢమైన కోరికతో
కలిసివున్న పక్షుల్లో
ఒకదానిని చంపావిపు డన్యాయంగా).

ఇది అనుకోకుండా వాల్మీకి నోటివెంట వచ్చిన శ్లోకం. ఇది మానవజాతికి మొదటి పద్యం. అందుకే వాల్మీకి ఆది కవి.

ఈ మాట అన్న వెంటనే వాల్మీకికి వెంటనే తన శ్లోకం (అది ‘మొట్ట మొదటిది’ కదా!) తనకే ‘అర్థం’ కాలేదు. “కిమిదం వ్యాహృతం మయా” (ఏమిటీ అన్నాను నేను?) అని తనే ఆశ్చర్యపోయాడు (ఇప్పుడు ఆ ‘కవి’ తన శ్లోకానికి తానే శ్రోత అని గుర్తుంచుకోండి). ఆ తర్వాత వెంటనే ఆయన దృష్టికి వచ్చింది తను చెప్పిన శ్లోకానికి వున్న రూపం. “పాద బద్ధోఽక్షర సమస్తంత్రీ లయ సమన్వితః” (ఇందులో నాలుగు పాదాలున్నాయి, ఆ నాలిగింటిలోనూ, అక్షరాలు సమానంగా లయబద్ధంగా వున్నాయి.) అని ఆ రూపాన్ని వివరంగా గమనించాడాయన.

దానికి శ్లోకం అని పేరు కూడా ఆయనే పెట్టాడు.

వాల్మీకి లాగా మనం సృష్టిలో మొట్ట మొదటి పద్యాన్ని మన జన్మలో మొట్ట మొదటి సారిగా వినే స్థితి వుండదు. మనం ఏ పద్యం చదివినా, విన్నా, అంతకు ముందు కొన్ని పద్యాలు వినే వుంటాం. అప్పుడు మనకి ఒక పద్యం అర్థం అయే తీరు, మనం అంతకు ముందు చదివిన, విన్న పద్యాల మీద ఆధారపడి వుంటుంది.

ఒక రచన, అది ఎలాంటిదయినా, దానికి అపూర్వ అస్తిత్వం వుండదు. అది గాలిలో పుట్టదు, గాలిలో పెరగదు. దాని పూర్వ రచనలు కొన్ని ఉండటం వల్లనే ఒక రచనకి అస్తిత్వం ఏర్పడుతుంది. ఒక రచనకి అర్థం ఆ రచనలోని మాటలకీ, దానికి అర్థాన్నిచ్చే పూర్వ రచనల మాటలకి మధ్య వున్న జాగా వల్ల ఏర్పడుతుంది. ఈ జాగా ఖాళీ జాగా కాదు. ఒక అర్థప్రదేశం మరొక అర్థప్రదేశానికి అస్తిత్వాన్ని కల్పించే ప్రాణవంతమైన చోటు. ప్రతి కొత్త పద్యమూ చదవబడగానే, అలాంటి ఒక కొత్త అర్థప్రదేశం తయారవుతుంది. ఈ పని పాఠకుడి మనసులో జరుగుతుందని వేరే చెప్పక్కర్లేదు.

అంతకు ముందు పాఠకుడు చాలా రకాల పద్యాలు చదివి వుండొచ్చు. ఆ పద్యాలలో ఏవో కొన్నిటికి మాత్రమే ఈ కొత్త పద్యపు అర్థప్రదేశం సంవదిస్తుంది. ఇలా ప్రతి పద్యమూ దానికి సంవదించే ఒకటో, కొన్నో రచనలతో జత పడినప్పుడు, ఆ పద్యాల మధ్య ఏర్పడే జాగా వల్ల రెండు పనులు జరుగుతాయి. ఒకటి, కొత్తగా చదివిన పద్యం పాఠకుడికి బోధపడే తీరు ఒకటి కొత్తగా ఏర్పడుతుంది. రెండు, కొత్తగా చదివిన పద్యానికి జమిలిగా జతపడే పాత రచనలు అర్థమయే తీరు కొత్తగా మారుతుంది.

కొన్ని రచనలు మరీ స్పష్టంగా జమిలిగా జత పడతాయి. అలాంటి రచనలు ఎదురైనప్పుడు, రెండోది మొదటిదానికి అనుకరణ అనో, లేదా దానివల్ల ప్రభావితం అయిందనో, ఆ రెండో రచన మీద మరీ ఇష్టం లేకపోతే రెండోది మొదటిదానికి కాపీ అనో నిర్ణయించడం తెలుగు విమర్శలో రివాజు. (రెండు రచనలు, దాదాపు ఒకే కాలానివో, అసలు కాలం తెలియనివో అయితే, అందులో మనకి ఇష్టమైన కవి పద్యానికి, అంతగా ఇష్టం లేని కవి పద్యం అనుకరణ అని చెప్పడం కూడా వుంది). ఆధునిక సాహిత్యంలో ఇది మరీ ఎక్కువ. ఒక రచయిత రచన అతని సొంతం కాదని రుజువయినా, ఆ రచయిత మరొకరి ప్రభావాన కాని, మరొకరిని అనుసరిస్తూ కాని రాశారని రుజువయినా, రెండో రచయిత రెండోరకం రచయిత అయిపోవడం తప్పనిసరి. ఆధునిక సాహిత్యంలో మౌలికతకీ, ప్రాథమ్యానికీ సాహిత్య విలువలు ఉన్నాయి.

అందుచేతనే మన విమర్శకులు ఆధునిక కవులను చిన్నవాళ్ళుగా నిరూపించవలసి వస్తే, ఆ రచయితల రచనలకి మరో భాషలో మూలాలు ఉన్నాయనో, లేకపోతే ఇంకో రచయిత భావాల, రీతుల ప్రభావం వుందనో చూపించడానికి ప్రయత్నిస్తారు. ఆ దెబ్బతో మరే ప్రయత్నమూ లేకుండా ఆ కవులు చిన్న కవులైపోతారు. అలాంటి సందర్భంలో బాధితులైన కవుల పెద్దతనాన్ని నిలబెట్టడానికి ప్రతి విమర్శకులు అనుసరించగల మార్గాలు రెండే వున్నాయి: 1. లేదు, ఆ ఫలానా కవి మీద ఇతర కవుల ప్రభావం లేదు అని రుజువు చేయ్యడం, 2. అవును, ఆ కవి మీద మీరన్న ప్రభావం ఉంది కాని, అంతమాత్రాన కవి చిన్న కవి అయిపోరు అని వాదించడం.

ఉదాహరణకి, శ్రీశ్రీ రాసిన దేశచరిత్రలు గితానికి బెర్టోల్ట్ బ్రెష్ట్ రాసిన ఒక జర్మన్ పద్యం మూలం అని, శ్రీశ్రీ ఆ మాట చెప్పలేదనీ నార్ల వెంకటేశ్వర రావు, సి. నారాయణరెడ్డితో అన్నారట (దీని విషయం కొన్ని ఏళ్ళ క్రితం పత్రికలలో కొంత చర్చ జరిగింది). రంగనాయకమ్మ గారు ఈ సందర్భంలో కల్పించుకుని శ్రీశ్రీ గౌరవానికి భంగం రాకుండా చూశారు. శ్రీశ్రీ తన దేశచరిత్రలు రాసేనాటికి బ్రెష్ట్ పద్యం గురించి ఎరగనే ఎరగడు, ఈ ఆరోపణ నార్ల వెంకటేశ్వర రావు బాధ్యతారహితంగా చేసారు అని ఆవిడ వాదం. అలాగే రేవతీదేవి కవితా సంకలనం ‘శిలాలోలిత’ కి విన్యాసం పేరుతో తొలిపలుకు రాసిన సంజీవదేవ్ మాటల్లో, నేను పైన చెప్పిన రెండో మార్గం స్పష్టంగా వ్యక్తమవుతుంది. సంజీవదేవ్ మాటల్లో:

“కొందరి రచనల్లో మరికొందరి ప్రభావాలు గోచరిస్తాయి. ఆ విధంగా గోచరించటంలో అసహజత్వం లేదు. దాని అర్థం ఒకరి భావాలను ఒకరు అనుకరించారని కాని, అనుసరించారని కాని కాదు. అందువల్ల మౌలికతకు కూడా భంగం రాదు. ఒకరి ప్రభావం మరొకరి మీద పడటం అంటే రచయితకు కాని, రచయిత్రికి కాని తెలియకుండానే కొందరి భావాలు వారి మీద ప్రభావం వేస్తాయి” (పదాలలో ఊనిక నేను ఇచ్చినది).

ఈవాదం ప్రకారం ఒక రచయిత ప్రభావం ఇంకొక రచయిత రచనలమీద తనకి తెలియకుండా పడితే, అలాంటి ప్రభావం ఆ రెండో రచయిత రచనలకి న్యూనత కలిగించదు. వాటి మౌలికతకి భంగమూ కలిగించదు. మరి ఒకవేళ ఒక రచయిత కావాలనే, తెలిసే, ఇంకొక రచయిత ప్రభావం తనమీద ఉండేట్టు రచన చేసి ఆ ప్రభావం తనమీద ఉందని ఒప్పుకున్నారనుకోండి. అప్పుడు ఆ రచయిత మరి ఎవరి ప్రభావం తనమీద ఉందని ఒప్పుకుంటున్నారో వారి కన్న తాము చిన్న వారమే అని ఒప్పుకుంటున్నారన్నమాట. ఒకవేళ ఆ ప్రభావం తమమీద వుందని చెప్పలేదనుకోండి. అప్పుడు ఆ రచయిత దొంగ అన్నమాట. ఇది ఇప్పుడు తెలుగు సాహిత్యంలో మర్యాద.

కవిత్వంలో పెద్ద చిన్నల తారతమ్య నిర్ణయంలో ప్రతి సమాజమూ కొన్ని లాంఛనాలని ఏర్పాటు చేసుకుంటుంది. ‘లాంఛనం’ అంటే ఒక గుర్తు. సాంప్రదాయిక సాహిత్యంలో కవి సమాజంలో గొప్ప కవిగా గుర్తింపబడటానికి ఏనుగూ, పల్లకీ ఎక్కడం, తన పుస్తకం రాజుగారు అంకితం పుచ్చుకోవడం, ఇలాంటివి లాంఛనాలు. అలాగే ఒక కవి అంత గొప్ప కవి కాదనడానికి పనికొచ్చే లాంఛనాలు కూడా కొన్ని వుండేవి. ఆ కవి పండితుడు కాదనీ, ఆయన పుట్టిన కులం మంచిది కాదనీ, ఇలాంటివి. ఈ లాంఛనాలు సామాజిక వ్యవహారంలో ఒప్పుదల పొందడమే కాకుండా, ఆనాటి సాహిత్య విమర్శ పరిభాషలోకి కూడా చేరాయని కొంచెం పరిశీలనగా చూస్తే తెలుస్తుంది.

ఆధునిక సమాజంలో కూడా ఇటువంటి లాంఛనాలు వున్నాయి. అలాంటి లాంఛనాలలో కొన్ని ఆధునిక విమర్శ పరిభాషలో చేరిపోయాయి కూడా. ఒక కవి పెద్ద కవో, చిన్న కవో నిర్ణయించడానికి సాహిత్య విమర్శ పరిభాషలో ఏర్పడిన లాంఛనాల కోవలోకే వస్తాయి – స్వతంత్ర రచన, ప్రభావం, అనుకరణ, అనువాదం, కాపీ, ఫోర్జరీ – ఇలాంటి మాటలన్నీ.

నిజానికి కవిత్వ వివేచనలో ఈ లాంఛనాలకి ఏ ఉపయోగమూ లేదు, ఉండకూడదు. అందుచేత, ఒక కవి రచనకీ అంతకు పూర్వం వున్న కవిత్వానికీ ఏర్పడే సంబంధం ఎలాంటిది – కొత్తగా రాయబడిన రచనకి అంతకు ముందున్న రచనల నేపథ్యం ఏ పద్ధతిలో ఏర్పడుతుంది – అందువల్ల ఇటు కొత్త రచనా, అటు పాత రచనా కూడా ఎలాంటి మార్పులకు లోనవుతాయి, అన్న అంశాలు పరిశీలించవలసి వుంది. ఈ రకం పరిశీలన ద్వారా ‘ప్రభావం’, ‘అనుకరణ’ లాంటి మాటలకి కవితా వివేచనలో ఎలాంటి ఉపయోగం వుందో పరిశీలించడం ఈ వ్యాసం ఉద్దేశ్యం.

ఈ పనిలో భాగంగా రెండు వచన పద్యాలు వివరంగా పరిశీలిస్తాను. దేవరకొండ బాలగంగాధర్ తిలక్ 1963లో రాసిన ‘ప్రార్థన‘. తెలుగులో చాలా మంచి పద్యాల్లో ఇది ఒకటని అందరూ ఒప్పుకుంటారు. దరిమిలా, 1981లో ప్రచురించబడిన రేవతీదేవి శిలాలోలిత అనే పుస్తకంలో ‘దేవుడూ‘ అనే పద్యం ఆ పుస్తకం చదివిన వారందరి దృష్టినీ ఆకట్టుకుంటుంది. ఇది కూడా తెలుగులో మంచి కవిత్వం అని చదివిన వారందరూ ఒప్పుకుంటారు.

ఈ రెండు పద్యాలూ ఒకదానితో ఒకటి చాలా పోలికున్న పద్యాలు. రేవతీదేవి రాసిన పద్యం తిలక్ రచన కన్నా తరవాత ప్రచురించబడింది కాబట్టీ, తిలక్ రచన రేవతీదేవి చదవకుండా వుండడం అసంభవం కాబట్టీ, రేవతీదేవి మీద తిలక్ ‘ప్రభావం’ వుందనాలి.

ఈ రెండు పద్యాలూ పరిశీలించి చూద్దాం. రేవతీదేవి పద్యం, తిలక్ పద్యం ఎరగని వాళ్ళు చదివినా మంచి పద్యమే అంటారు. తిలక్ పద్యం, రేవతీదేవి పద్యం రాకముందు కూడా ఎలాగూ మంచి పద్యమే కదా. కానీ, ఈ రెండు పద్యాలూ ఒకదాని ‘ప్రభావాన’ మరొకటి అంతకు ముందు కన్నా మంచి పద్యాలు అవుతాయి. ఒక దాని అర్థప్రదేశం మరొకదాని అర్థప్రదేశం వల్ల సంపన్నతరం అవుతుంది. ఈ రెండింటిలో ఏ పద్యం లేకపోయినా రెండో పద్యం అర్థం కాస్త సన్నగిలుతుంది.

బహిరంగ కవిత్వం, అంతరంగ కవిత్వం అని కవిత్వంలో ఒక విభాగం చెయ్యొచ్చు.. ఒక పద్యంలో వినిపించే గొంతును బట్టి ఈ విభాగం ఏర్పడుతుంది. శ్రీశ్రీ ‘మరో ప్రపంచం’ పద్యం బహిరంగ కవిత్వం. ఆయనదే ‘నిజంగానే నిఖిల లోకం నిండు హర్షం వహిస్తుందా’ పద్యం అంతరంగ కవిత్వం. బహిరంగ కవిత్వం ఒక్కరూ ఏకాంతంలో చదివితే అది ఆ మర్నాడు ఇవ్వబోయే ఉపన్యాసానికి తర్ఫీదు యత్నంలాగా ఎబ్బెట్టుగా వినిపిస్తుంది. అంతరంగ కవిత్వం చాలా మంది ముందు బిగ్గరగా చదివితే నడి బజారులో ప్రేమిస్తున్నట్టు చిరాకుగా వుంటుంది. (అయితే, ఒక్క సభలో కూర్చున్న వందలాది మందిని కూడా, చదివే గొంతుక ద్వారా, విడదీసి వాళ్ళని వాళ్ళ వాళ్ళ మానసిక ఏకాంతాలలోకి పంపించి, పదిమంది కలిసి కూర్చున్నామనే స్పృహ లేకుండా చెయ్యడం సాధ్యం).

ఈ విభాగాల దృష్ట్యా చూస్తే, తిలక్ పద్యం బహిరంగ కవిత్వం, రేవతీదేవి పద్యం అంతరంగ కవిత్వం.

తిలక్ పద్యం గొంతుక పెద్దది. తిలక్ దేవుడు దూరంగా వున్నాడు. అందుకే ‘దేవుడా!’ అనడం. పద్యం కోరేది కూడా ‘రక్షించు నా దేశాన్ని’ అని. ‘నా’ అని ఏకవచనం వాడినా ఇది మన కర్థమయ్యేది ‘మా’ అనే. (నా దేశం అనే మాటలో ‘నా’, ఆంగ్ల సంప్రదాయపు ఫలితం. తెలుగులో, మా ఇల్లు, మా అమ్మ, మా నాన్న మొదలైన మాటల్లోలా ఉమ్మడి ఆస్తులుగా పరిగణించబడే వాటికన్నిటికీ బహువచనం ‘మా’ వాడటమే అలవాటు. ఆ ఇంటికి తానొక్కడే యజమాని అయినా, ఆ తల్లికీ, తండ్రికీ తానొక్కడే కొడుకయినా సరే, ‘మా’ వాడటమే తెలుగు పద్ధతి. అయినా, కవితా సందర్భ బలం వల్ల ఈ పద్యంలో ‘నా’ ఎబ్బెట్టుగా వినిపించదు). పద్యంలో తరవాత వచ్చే మాటలన్నీ హేళనతో నిండినవీ, నిందల్లా వినిపించేవీ. గంభీరమైన నడకతో కూర్చినవి ఈ మాటలు:

“పవిత్రుల నుండి పతివ్రతల నుండి
పెద్దమనుషుల నుండి, పెద్ద పులుల నుండి
నీతుల రెండు నాల్కలు సాచి బుసలు కొట్టే
నిర్హేతుక కృపా సర్పాల నుండి
లక్షలాది దేవుళ్ళ నుండి, వారి పూజారుల నుండి
వారి వారి ప్రతినిధుల నుండి
సిద్ధాంత కేసరుల నుండి, సిద్ధుల నుండి
శ్రీ మన్మద్గురు పరంపర నుండి”

ఇందులో పైకి గౌరవంగా వినిపించే మాటలన్నీ పరమ హేళనగా వుండే మాటలు. వీటిలో కనిపించే హుందా అంతా కపటపు హుందా. నిజంగా వుండే అర్థం, ఇక్కడ వేళాకోళంగా వుండే సందర్భానికి వెనకాతల వుంది. పూర్వం ఈ మాటలు గౌరవంగా వాడబడినవి. అవి అలా వాడబడబట్టే ఇక్కడ ఈ మాటలకి హేళనార్థం రావడానికి వీలయ్యింది. ఆ గౌరవ నేపథ్యం ఈ హేళనార్థానికి అస్తిత్వం కల్పించింది.

రేవతీదేవి పద్యంలో దేవుడు పక్కనే వున్నాడు. అందుకనే ‘దేవుడూ’ అని పిలవటం. ఈ పద్యపు గొంతుక చిన్నది. ‘నీ భక్తుల్నించి రక్షించు’ అని ఒక మనిషి కోరిక లాంటి చిన్న కోరిక. ఈ మాటకి తిలక్ పద్యంలో వున్నంతగా హేళనార్థం వుండక్కరలేదు. ఇందులో ‘భక్తులు’ అనే మాటలో హేళనార్థం వుందా అంటే లేదు, లేదా అంటే వుంది. పూర్వం ‘భక్తులు’ అనే మాటకి వున్న గౌరవార్థం సాగి అందులో ఈ హేళనార్థం చోటు చేసుకుంటుంది. తిలక్ పద్యంలో ఆ పెద్ద మాటలకి పూర్వం వున్న హుందాను దూరంగా నెట్టేసి ఆ స్థానంలో హేళనార్థం వచ్చి కూర్చుంటుంది.

“దేవుడూ
నన్ను రక్షించు
నీ భక్తుల్నించి
నన్ను రక్షించు”

అన్న మాటల్లో దేవుడితో చనువూ, దగ్గిరతనమూ తిలక్ పద్యంలో దేవుడి దూరం వల్లా, గౌరవం వల్లా మరింత పదును దేలతాయి. (తిలక్ పద్యంలో “పెద్ద మనుషుల నుండి, పెద్ద పులుల నుండి” అని పుస్తకాల భాషలో వుండే ‘నుండి’, రేవతీదేవి పద్యంలో మనం మాట్లాడుకునే ‘నుంచి’ గా మారిపోతుంది). ఈ మాటల్లో వుండేది మామూలుతనం, తిలక్ మాటల్లో వుండేది గాంభీర్యం. ఈ మామూలుతనం ఆ గాంభీర్యపు నేపథ్యంలో పద్యత్వాన్ని పొందుతుంది. తిలక్ పద్యపు పెద్ద గొంతుక ఆవరణలో రేవతీదేవి పద్యపు మామూలు గొంతుక కవిత్వం అవుతుంది. ఇంకో మాటల్లో చెప్పాలంటే తిలక్ పద్యపు అర్థప్రదేశం రేవతీదేవి పద్యానికి ఒక అర్థప్రదేశాన్ని కల్పిస్తుంది.

దగ్గరగా వున్న దేవుడితో సమానంగా మాట్లాడే మనిషి దేవుణ్ణి దాదాపు తనతో సమానంగా చూస్తాడు (లేదా చూస్తుంది). అందుకే రేవతీదేవి పద్యం చివర:

“ఇందర్నుంచి రక్షించినందుకు
నేన్నీ భక్తిలో పడితే
ఒద్దూ దేవుడూ
నన్ను నువ్వు రక్షించొద్దు
నన్ను నేనే రక్షించుకుంటాను”

అని చెప్పి, గొంతు మార్చి, ఇంకా చిన్న గొంతుకతో,

“అప్పుడు
నన్ను రక్షించు అని
నువ్వే నన్ను అడగాల్సొస్తుంది”

అంటుంది. అంటే, దేవుడి స్థానంలో మనిషి, మనిషి స్థానంలో దేవుడూ వుంటారన్న మాట. రేవతీదేవి పద్యంలో ఇంత దగ్గర తనానికీ, దేవుడూ మనిషీ ఒకరి ఇబ్బందులు మరొకరు పొందడానికీ బలం ఇచ్చేది తిలక్ పద్యంలో దేవుడికీ మనిషికీ నిత్యసత్యంగా వుండే దూరమే. ఆ దూరమే లేకపోతే తిలక్ పద్యం లేదు. ఆ పద్యంలో దేవుడు ఎప్పుడూ దేవుడే. మనుషులు ఎప్పుడూ మనుషులే. ఆ దేవుడు సర్వశక్తి మంతుడూ, పరమ దయాళువూ అయిన తండ్రి. రేవతీదేవి దేవుడు మనిషికి దగ్గరగా వున్న, మనిషికున్న ఇబ్బందులే పడగల స్నేహితుడు.

ఇకపోతే, రేవతీదేవి పద్యం వచ్చాక తిలక్ పద్యం కూడా మారుతుంది. దాని అర్థప్రదేశం అంతకు ముందు అందులోని పదాలకున్న గౌరవ గాంభీర్యాల నేపథ్యంలో ఏర్పడిందని ఇంతకు ముందు చూశాం. తిలక్ పద్యం బహిరంగ కవిత్వంలోకి చేరుతుందని కూడా గమనించాం.

రేవతీదేవి పద్యం వచ్చి, తిలక్ పద్యంలో బహిరంగ కవిత్వపు వైశాల్యాన్ని ఏమీ మార్చకుండా, దానిలో ఒక విలక్షణమైన అంతరంగ కవిత్వపు ఛాయని అదనంగా చేరుస్తుంది. తిలక్ పద్యం జనులందరి ఉమ్మడి ప్రార్థనగా వుంటునే, ఒక్కడి ప్రార్థనగా మారుతుంది. ఇంతకు ముందు ‘మా’గా బహువచనపు ప్రజా సమూహపు గొంతుతో వినిపించే పద్యం, ‘నా’ అనే అర్థాన్ని కూడా ఇముడ్చుకొని, చదివే వారి ఒక్క గొంతుకలా కూడా భాసిస్తుంది.

తిలక్ పద్యం ఒకవేళ లేదనుకోండి. లేదా పాఠకుడు ఆ పద్యాన్ని చదవలేదనుకోండి. రేవతీదేవి పద్యం అప్పుడు కూడా కవిత్వమే, సందేహం లేదు. అయితే అప్పుడు అది కవిత్వం అవడానికి తెలుగు భాషలో వున్న ఇతర పద్యాల అర్థప్రదేశాలు నేపథ్యాన్ని కల్పిస్తాయి. అపుడు ఆ పద్యపు అర్థం, తిలక్ పద్యం చదివిన పాఠకుడికి అనుభవమయే రూపంలో వుండదు. ఇంకోరకంగా వుంటుంది.

మొదటి దాని ప్రభావం రెండో దాని మీద వుందని మనం చెప్పుకునే రెండు పద్యాలు – రెండూ మంచి పద్యాలే అయినప్పుడు – ఒకదానికొకటి ప్రవర్ధకాలు అవుతాయి. మరీ ముఖ్యంగా, అప్పటికే రాసేయబడిన పద్యం, ఆ తరవాత రాయబడిన పద్యం వల్ల పెరగడం గుర్తించవలసిన విషయం. అలాగే, తరవాత రాయబడిన పద్యం, ఆ పూర్వ పద్యపు నేపథ్యంలో, అది లేకుండా వుంటే దానికి వుండాని ఒక కొత్త అర్థప్రదేశానికి ఆకృతి కల్పించుకోవడం కూడా గుర్తించవలసిన విషయం.

‘ప్రభావం’ అంటే కవిత్వానికి సంబంధించినంత వరకూ ఉపయోగపడే అర్థం ఇది. ఈ క్లిష్టతని గమనించని అర్థంలో వాడే ‘ప్రభావం’ అనే మాట, దానికి తోబుట్టువులైన ‘అనుసరణ’, ‘అనుకరణ’, ‘కాపీ’ ఇత్యాదులతో సహా, మంచి సాహిత్య విమర్శలో వాడవల్సిన ఊహలు కావు.
----------------------------------------------------------
రచన: వెల్చేరు నారాయణరావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో

Tuesday, October 16, 2018

వెలుగు(అనువాదకథ)


వెలుగు(అనువాదకథ)




సాహితీమిత్రులారా!

ఈ అనువాదకథను ఆస్వాదించండి.............

కొందరు సెల్‌ఫోన్‌లు పోగొట్టుకుంటారు, తర్వాత వెతికి పట్టుకుంటారు. కొందరు పెన్ను పోగొట్టుకుంటారు, వెతుక్కుంటారు. కొందరు తాళంచెవి. కొందరు ఇంకేవో. నేను ఒకసారి నా కారుని పోగొట్టుకున్నాను.

ఆ రోజు టొరాంటోలో మంచు ఎక్కువగా కురుస్తుందనీ, వాతావరణం తల్లకిందలవుతుందనీ ఎఫ్.ఎమ్. రేడియోలో అనౌన్స్‌మెంట్ వస్తూనే ఉంది. నేను తొందరగా హాస్పిటల్‌కి చేరుకున్నాను. నా అపాయింట్‌మెంట్ టైమ్‌కల్లా రిసెప్షన్‌లో ఉండాలి. అందుకు ఇంకా ఐదు నిముషాలు టైమ్ మాత్రమే ఉంది. ఆ హాస్పిటల్‌లో పార్కింగ్‌కి ఐదు ఫ్లోర్లున్నాయి. కానీ ఎక్కడా ఖాళీల్లేవు. పార్కింగు కోసం వెతుకుతూ కార్లు చక్కర్లు కొడుతున్నాయి. నేను కూడా కొన్ని రౌండ్‌లు తిరిగి ఒక ఖాళీ చూసి నా కార్ పార్క్ చేసి డాక్టర్ దగ్గరకు పరుగుతీశాను. ఆ తొందర్లో కారు ఎక్కడ పార్క్ చేశానో, ఆ పార్కింగ్ స్లాట్ నెంబర్ ఏంటో చూసుకోలేదు.

అది మధ్యాహ్నం రెండు గంటల సమయం. నేను డాక్టర్‌ని కలిసి తిరిగి వచ్చేసరికి కారెక్కడ పార్క్ చేశానన్నది గుర్తు రావడంలేదు. ఏ ఫ్లోరన్నది, ఏ వింగ్, ఏ స్లాట్ అన్నది కూడా గుర్తు లేదు. నా చేతిలో ఉన్న రిమోట్ తాళంతో నొక్కి ఎక్కడైనా హెడ్‌లైట్స్ వెలుగుతాయా అని నెమ్మదిగా ఒక్కో వరసా చూసుకుంటూ వచ్చాను. ఇప్పుడిలా రాస్తున్నాను గాని, నిజానికి అప్పుడు కంగారుగా అటూ ఇటూ తిరుగుతూ ఒక క్రమమంటూ లేకుండా వెతుకుతూ తిరిగాను. కారు కనిపించలేదు.

అలా రిమోట్ తాళం చెవిని సెకండుకొకసారి నొక్కుకుంటూ తిరుగుతున్నప్పుడే చూశాను ఆ ఇంగ్లీషు జంటని. భార్యని వీల్‌చెయిర్‌లో కూర్చోబెట్టి తోసుకుని వెళ్తున్నాడు. అతనికి సుమారు 45 ఏళ్ళుంటాయి, ఆమెకు ఒక రెండు మూడేళ్ళు తక్కువుండచ్చు. ఆమెను ఉత్సాహపరిచేందుకు గట్టిగట్టిగా ఏవో చెప్పుకుంటూ నడుస్తున్నాడు. ఆమె ఒకప్పుడు మంచి అందగత్తె అయుండొచ్చు. ఇప్పుడు మాత్రం చిక్కిపోయి 70 పౌండ్‌ల బరువుతో వీల్‌చెయిర్‌లో సగం కూడా నింపలేకపోతోంది ఆమె దేహం. ఆమె తల ఒక పక్కకి వాలిపోయివుంది. జుత్తు చాలామటుకు రాలిపోయింది. భర్త చెప్పినదాన్ని విని నవ్వే ప్రయత్నం చేస్తూ ఉంది. నన్ను దాటుకుని హాస్పిటల్ ఎంట్రన్స్‌ వైపుకి వీల్‌చెయిర్ నడుపుతూ వెళ్ళిన ఆ మనిషి నేను తాళం చెవి నొక్కుతూ కార్‌ వెతకడాన్ని గమనించి,

“కార్ తప్పిపోయిందా?” అనడిగాడు.

“కార్ అక్కడే ఉంది. నేనే తప్పిపోయాను,” అన్నాను.

ఓ నవ్వు నవ్వి, “వెతకండి దొరుకుతుంది. మీరు కుక్కనో, పిల్లినో పోగొట్టుకోలేదు. అవైతే తప్పిపోయినచోటే ఉండవు. కాళ్ళున్న జీవులు కదా, వెతికిపట్టుకోవడం కష్టం. మీ కార్ కదలకుండా మీరు పార్క్ చేసిన చోటే ఉంటుంది. కనిపెట్టేయగలరు,” అని చెప్పి వీల్‌చెయిర్ తోసుకుంటూ వెళ్ళిపోయాడు.

నేను నా వెతుకులాట కొనసాగించాను. ఒక గంటసేపు పైనా కిందా అన్ని ఫ్లోర్‌లలోనూ వెతికినా కార్ దొరకలేదు. ఆశ్చర్యంగా ఉంది. ఒక పిల్లర్‌కి పక్కన కుడివైపు పార్క్ చేసినది మాత్రం గుర్తుంది. ఇప్పుడు కుడివైపు పిల్లర్లున్న స్లాట్‌లు మాత్రం వెతుకుతూ, రిమోట్ బటన్ నొక్కుకుంటూ వచ్చాను. ఎక్కడా హెడ్‌లైట్‌లు వెలగలేదు. అంత పెద్ద పార్కింగ్ లాట్‌లో ఐదు ఫ్లోర్లలో అటూ ఇటూ తిరిగి నా కాళ్ళు అలసిపోయాయి. పార్కింగ్ లాట్‌ ఉద్యోగి దగ్గరకెళ్ళి నా పరిస్థితిని వివరించాను. అతను అది రోజూ జరిగే ఒక సాధారణ విషయంలా తేలిగ్గా తీసుకుంటూ నాకేసి చూసి, “క్షమించండి. ఇప్పుడు విజిటర్స్‌ను వదిలి రాలేను. ఇంకో గంటలో నా డ్యూటీ అయిపోతుంది. అప్పుడు వచ్చి మీకు సాయపడగలను,” అన్నాడు.

మళ్ళీ నా అన్వేషణ కొనసాగించాను. మరోగంట సమయం వెతికుంటాను. బయట ఒక అడుగు ఎత్తున మంచు కురిసి ఉంది. ఇంతలో, ఇందాక నేను చూసిన వీల్‌చెయిర్ అతను తిరిగొచ్చాడు. ఇప్పుడు వీల్‌చెయిరూ లేదు, భార్యా లేదు. నన్ను చూసి నవ్వి,

“ఇంకా వెతుకుతున్నారా?” అనడిగాడు.

“కారు ఎక్కడికీ వెళ్ళలేదు. ఇక్కడే ఎక్కడో ఉంది,” అన్నాను.

అతని భార్యకి డాక్టర్‌లు పరీక్షలు చేస్తున్నారు. ఇంటికెళ్ళి ఏవో కొన్ని సామాన్లు తీసుకురావాలి- అని చెప్పి తన కారు వైపుకు వెళ్ళిన అతను మళ్ళీ వెనక్కొచ్చాడు.

“ఏం కారు?” అడిగాడు. చెప్పాను. “ఏం రంగు?” చెప్పాను. “ప్లేట్ నెంబర్?” అదీ చెప్పాను.

కారు తాళాలు తీసుకున్నాడు. అతను రిమోట్ తాళం నొక్కుతూ ఒక వైపునుండి వస్తే నేను మరో వైపునుండి చూస్తూ అతని వైపుకి నడిచాను. ఇలా పదినిముషాలు వెతగ్గా ఒక పిల్లర్ పక్కన కార్ హెడ్‌లైట్ మిణుకు మిణుకుమంటూ కనిపించింది.

“అదే! అదే!” అని అరిచాను.

అతను తాళం చెవి నా చేతికిచ్చాడు. ధన్యవాదాలు చెప్పాను. అతని పేరడిగాను.

“నా పేరు తెలుసుకుని ఏం చేస్తారు?” అనడిగాడు.

“మీకు ప్రతి ఉపకారం ఏమీ చెయ్యలేనేమోగానీ, కనీసం మీ పేరైనా గుర్తుపెట్టుకుంటాను,” అన్నాను.

“నోమ్” అన్నాడు.

“మీ భార్య త్వరగా కోలుకుని ఇంటికి వస్తారు.”

“ఇక రాదు.” అన్నాడు. అతని ముఖకవళికలు మారిపోయాయి. ఎందుకు చెప్పానా అన్నట్టు అయిపోయిందతని ముఖం.

నాకు వీపు చూపి తన కారు వైపుకి నడుస్తూ వెనక్కి తిరక్కుండానే చేయెత్తి ఊపుతూ వీడ్కోలు చెప్పాడు.
---------------------------------------------------------
రచన: అవినేని భాస్కర్, 
మూలం: ఎ. ముత్తులింగం, 
ఈమాటసౌజన్యంతో

Sunday, October 14, 2018

కృష్ణదేవరాయల “ఆముక్తమాల్యద”


కృష్ణదేవరాయల “ఆముక్తమాల్యద”





సాహితీమిత్రులారా!
ఆముక్తమాల్యద చాలా విలక్షణమైన కావ్యం. మనుచరిత్ర, పారిజాతాపహరణం వచ్చిన కాలంలోది ఇది. ఐనా వాటికీ, దీనికీ ఎంతో వ్యత్యాసం ఉంది.

ఆముక్తమాల్యద శృంగారప్రబంధం కాదు దీన్లో వీరభక్తి, వైరాగ్యాలదే ముఖ్య స్థానం. నిజానికి స్థూలంగా చూస్తే దీన్లో ప్రముఖంగా కనిపించేవి పట్టణాల వర్ణన, ఋతువుల వర్ణన, రాజనీతి బోధన, మత, వేదాంత చర్చలు. ఈ నాలుగింట్లో రాజనీతి విషయాలు ఆముక్తమాల్యదలో తప్ప మన సంప్రదాయ గ్రంథాలు వేటిలోనూ లేవు; పట్టణ వర్ణనలు గాని ఋతువుల వర్ణనలు గాని చేసేప్పుడు కూడా మిగిలిన వాళ్ళు ప్రకృతి మీద ధ్యానం ఉంచితే రాయలు మనుషుల జీవన చిత్రణ మీద అధికారం చూపిస్తాడు.

కృష్ణదేవరాయల పలుకుబళ్ళు కొంత వింతగా ఉంటాయి. మిగిలిన కవుల్లో కనపడని ఒక మొరటుతనం కన్పిస్తుందతని తెలుగు పదాల్లో. కాని సంభాషణలు రాయటంలో అతను సమకాలీన వ్యావహారిక భాషని ప్రయోగించాడేమో అనిపిస్తుంది. వీటికి కొన్ని ఉదాహరణల్ని ఈ వ్యాసం చివర్లో ఇస్తున్నా.

ఈ “అనువాదం” ఉద్దేశం నారికేళపాకంగా పేరుపడ్డ ఈ కావ్యాన్ని మా పాఠకులకు వీలైనంత ఆసక్తికరంగా అందజెయ్యటం. అందువల్ల చాలా వర్ణనలు వదిలెయ్యటం జరిగింది. కాని కొంచెం రుచి చూపించటం కోసం మొదట్లో విలిబుత్తూరు, మధురల వర్ణనల్ని కొంతవరకు ఇస్తున్నాను. ఐతే మూలాన్ని శ్రీ వేదం వెంకటరాయశాస్త్రి సంజీవనీ వ్యాఖ్యతో చదవటాన్ని మించింది లేదు. ఎన్నో వింతవింత ప్రయోగాలు, అద్భుతమైన భావచిత్రాలు కనిపిస్తాయి ఈ కావ్యంలో. కనుక రసజ్ఞులకు ఈ “అనువాదం” కేవలం తొలిమెట్టుగా మాత్రం ఉపయోగపడుతుందనీ, మన కావ్యాల్ని స్వయంగా చదువుకోవాలనే కోరికని కలిగించి ప్రోత్సహిస్తుందనీ భావిస్తున్నా.

కృష్ణదేవరాయలు 1474 ప్రాంతాల్లో పుట్టి, 1509లో రాజై, అనేక దిగ్విజయాలు చేసి, 151516ల్లో విజయవాడకు వెళ్ళి, అక్కడికి దగ్గర్లో ఉన్న శ్రీకాకుళాంధ్ర మహావిష్ణువుని సేవించేడు (ఈ శ్రీకాకుళం విశాఖపట్టణం దగ్గరిది కాదు, విజయవాడ దగ్గరిది). ఏకాదశి నాడు ఉపవాసం చేసేడు. ఆ పుణ్యదినాన, రాత్రి నాలుగో జామున ఆ “ఆంధ్ర జలజాక్షుడు” అతని కల్లో ప్రత్యక్షమయేడు “లేములుడిపెడు లేజూపు లేమ తోడ”. చిరునవ్వుతో ఇలా అన్నాడు “రసికులు మెచ్చేట్టు మదాలసచరిత్ర పలికేవు, భావం, ధ్వని, వ్యంగ్యం మేళవించి సత్యావధూప్రీణనం చెప్పేవు, వేదపురాణాల కథల్నేరి సకల కథాసారసంగ్రహం తయారుచేసేవు, శ్రోతల పాపాలు ఎగిరిపోయేట్టు జ్ఞానచింతామణిని వినిపించేవు, రసమంజరి మొదలైన మధురకావ్యాలు రచించేవు అన్నీ గీర్వాణభాషలో! ఇలాటి నీకు ఆంధ్ర భాష అసాధ్యమా? మాకు ప్రీతిగా ఓ కృతి నిర్మించు. నా అవతారాల్లో దేన్ని గురించి చెప్పాలా అని నీకు సందేహం రావొచ్చు. కృష్ణావతారంలో సుదాముడిచ్చిన పూలదండలు వెనకాడుతూ తీసుకున్నాను అతను మగవాడాయె! శ్రీరంగంలో తను ముందుగా ధరించిన పూదండల్ని నాకిచ్చిన వయ్యారిని పెళ్ళి చేసుకున్నా ఆ కొరత తీరలేదు నాకు. నేను తెలుగురాయడిని, నువ్వో కన్నడరాయడివి. కనుక నువ్వు ఆ మా పెండ్లికథను చెప్తే అది పూర్తిగా తీరిపోతుంది. తెలుగెందుకంటావా? ఇది తెలుగుదేశం, నేను తెలుగువల్లభుణ్ణి, కలకండలాటి తియ్యటిది తెలుగు, ఎన్నో భాషల్లో మాట్టాడే నీకు తెలీదా అన్నిట్లోనూ ఉత్కృష్టమైంది తెలుగని! ఈ కృతిని నీ ఇష్టదైవమైన వెంకటేశ్వరుడికి అంకితం చెయ్యి మాకేం భేదం లేదు. ఇలా చేస్తే నీకు ఉత్తరోత్తరాభివృద్ధి కలుగుతుంది” అని ఆనతిచ్చేడు. వెంటనే నిద్ర మేల్కుని, దేవాలయానికి వెళ్ళి స్వామిని దర్శించుకుని, తెల్లవారేక నిండుసభలో దండనాథ సామంతుల పనులు త్వరగా ముగించి వేదవేదాంగ వేత్తల్ని రప్పించి వాళ్ళకీ కల గురించి వివరించేడు రాయలు. వాళ్ళు ఎంతో ఆనందించి ఆ స్వప్నాన్ని విశ్లేషించి దాన్లోని అన్ని అంశాలూ మంగళప్రదమైనవని తేల్చి సాహితీసమరాంగణ సార్వభౌముడైన అతను ఆంధ్ర మహావిష్ణుడు కోరిన విధంగా ఆముక్తమాల్యదని నిర్మించమన్నారు. అతను కూడా సంతోషంగా కావ్యరచనకి పూనుకున్నాడు. 1521 నాటికి ఇది పూర్తయిందని పరిశోధకుల అభిప్రాయం. 1530లో రాయలు మరణించేడంటారు. )

పాండ్య మండలం.
విలిబుత్తూరు నగరం.
ఆకాశాన్నంటే మేడలు. వాటి ఉద్యానవనాల్లో ఎక్కడ చూసినా ఆనందంగా కూస్తున్న చిలకలు, కోయిళ్ళు. ఆ మేడల మీదేమో మణుల్తో చేసిన చిలకల బొమ్మలు. చూసే వాళ్ళకి ఆ బొమ్మలే నిజంగా కూస్తున్నాయా అనిపిస్తయ్‌.

వీధులు విశాలంగా, తిన్నగా ఉన్నయ్‌. ఇళ్ళ ద్వారాల మీద “ఏనుగులు జలకాలాడిస్తున్న లక్ష్మీదేవి” బంగారు చిత్రాలు. ద్వారాల మెట్లలో ఏనుగుల, సింహాల మరకతపు బొమ్మలు. వాకిళ్ళ ముందు పొట్టి కొబ్బరి చెట్లు.

రెండు పెద్ద రథాలున్నాయా ఊళ్ళో ఒకటి లక్ష్మిది, మరొకటి విష్ణువుది.

పసుపు పూసుకుని కొలన్లో స్నానాలు చేసి శ్రీహరి పూజకోసం బిందెల్లో నీళ్ళు నింపుకుని చేతుల్లో తామరపూలతో నడుస్తున్నారు ద్రావిడస్త్రీలు, భక్తిగీతాలు పాడుకుంటూ.
ఇప్పుడేముంది గాని తర్వాత వాళ్ళు ఉత్సాహంగా బంతులాటలు ఆడేప్పుడు చూడాలి!

అరుగుల మీద కూర్చుని ఉల్లాసంగా పాచికలాడుతున్న ఆటవెలదుల్ని ఏమని వర్ణించగలం? సన్యాసికైనా గుండె జల్లు మనిపించేది సారె విసిరేటప్పుడు వాళ్ళ కంకణాల చప్పుడు. మన్మథుడే ఎదురుగా వచ్చినా పట్టించుకోనిది వాళ్ళ ఆట తన్మయత్వం. ఇంద్రుణ్ణైనా సరే అక్కడికి లాక్కొచ్చేది భక్తుల్ని చూడ్డంతోటే లేచి వాళ్ళు పెట్టే నమస్కారం భంగిమ. బజార్లో జనం గుండెల్ని కోసేవి ఆలయాన్నుంచి వచ్చే శంఖనాదం వినటానికి తలతిప్పినప్పుడు పరిగెత్తే వాళ్ళ కొనచూపులు. ఇక వాళ్ళు మాంచి ఊపుగా పాచికల్ని వేస్తూ ఆ ఊపుకి జారిన పైటని రెండో చేత్తో సర్దుకునే దృశ్యం చూడగలిగిన వాళ్ళు ధన్యులు!

ఐతే ఆ వేశ్యలు సామాన్యులు కారు. చూట్టంతోటే ఎవరి కులమైనా చెప్పే లోకజ్ఞానం, పేదరికంలో పడ్డ విటుల్ని ఆదరించే మంచితనం, రాజుకు రెండో అంతఃపురంలా ఉండగలిగే సౌభాగ్యం, ఏ భాషలోనైనా కవిత్వం చెప్పగలిగే పాండిత్యం కూడా ఉన్నాయి వాళ్ళకి! వాళ్ళెంత సుకుమారులంటే చిలుం పడ్తుందని బంగారు ఆభరణాలు వదిలేసి ముత్యాల హారాలే వేసుకుంటారు; జిడ్డు పడ్తుందని పునుగుని దూరంగా ఉంచి కస్తూరినే పూసుకుంటారు; తేమ ఉంటుందని పూలని వదిలేసి సుగంధధూపాల్నే వాడతారు; జిలుగుగుడ్డలు తప్ప ఒత్తుకునే ముతక గుడ్డల్ని దగ్గరికైనా రానియ్యరు.

సురగంగలో తిరిగివచ్చినట్టనిపిస్తాయి ఆ ఊళ్ళో తిరుగుతుండే హంసలు స్నానానికి ముందు ద్రావిడాంగనలు పసుపుకొమ్ములు అరగదీసిన మెట్ల కింద పడుకున్నందువల్ల!

వరిమళ్ళ కాలవల్లో తెల్లటిముద్దలు పడివుంటే అవి వుదయాన్నే అక్కడ స్నానాలు చేసినవాళ్ళెవరో మర్చిపోయిన గుడ్దలని వాటిని తియ్యబోతారు వూరి కాపలా వాళ్ళు. తీరా దగ్గరకెళ్ళేసరికి ఆ ముద్దలు లేచి పరిగెడతాయి అవి రెక్కల్లో తలలు దూర్చి నిద్రపోతున్న బాతులు గనక! అది చూసి కిలకిల నవ్వుతుంటారు పైర్లు కాపలా కాస్తున్న అమ్మాయిలు!

ఒక పక్క తోటల్లో విరగబూసిన పూలు. వాటికి పోటీగా మరోపక్క పెరిగిన పంటమొక్కలు! ఆ పంటపొలాల్లో ఎక్కడ చూసినా కొంగలు!

పంటకారులో రైతులు మళ్ళలో నీళ్ళు తీసేస్తారు. అప్పుడు పైరుమొక్కలు మళ్ళలోకి ఒంగిపోయి అక్కడున్న కలువపూల మీద పడతయ్‌. ఆ మొక్కలు వేళ్ళతో తాగటానికి నీళ్ళు దొరక్క ఆ వేళ్ళని తలమీదికి తెచ్చుకుని కలువపూల మకరందం తాగి కడుపునింపుకుంటున్నాయా అనిపిస్తుందా దృశ్యం చూస్తుంటే!

పెద్ద బండరాళ్ళంత వేరుపనసకాయలు పండుతాయక్కడ. ఒక్కోసారి అవి నేల్లోనే పగిలి రసం బయటికొస్తే దానికోసం గుంపులుగా మూగుతయ్‌ తుమ్మెదలు. అలాటప్పుడు విపరీతంగా మదం కారుస్తున్న ఏనుగుల్లా కనిపిస్తాయవి!

అక్కడ సుగంధి అరటిపళ్ళు చెట్ల పైనుంచి కింది దాకా గెలలుగెలలుగా వేలాడుతుంటయ్‌. చెరుకుతోటల్లో పోకచెట్లూ, తమలపాకు తీగలూ కూడ దట్టంగా  పెరుగుతాయక్కడ. అప్పుడప్పుడు ఆ పోకచెట్ల కొమ్మల బరువుకి చెరుకుచెట్లు విరిగి వాటి ముత్యాలు పక్కనే బెల్లం వండే పొయ్యిల్లో పడి సున్నమౌతయ్‌. అలా పోకలు, ఆకులు, సున్నం కలిసి అక్కడికక్కడే పండుతయ్‌.

ఇక మామిడితోపులు ఎంతగా పూసివున్నాయంటే అక్కడక్కడ ఉన్న పాత నీటిగుంటల్లో పడ్డ ఆ మామిడిపూల మీదగా మనం హాయిగా నడిచిపోవచ్చు. ఆ గుంటల్లో వాలగచేపలు విస్తారంగా ఉంటే వాటిని తినటానికి నీటికోళ్ళు మెడ ఒక్కటి తప్ప మిగతా శరీరం అంతా నీళ్ళలో పెట్టి వేటాడుతుంటయ్‌. చూట్టానికి వింతగా ఉంటుందది.

మన్నారు కృష్ణస్వామి ఆ వూళ్ళో వెలిసివున్నాడు. వాళ్ళ నిత్యజీవితాలు ఆ స్వామితో గట్టిగా ముడిపడిపోయినయ్‌ సాయంకాలం వేళల్లో హంసలు రెక్కలు కొట్టుకుంటూ క్రేంక్రేం అని శబ్దాలు చేస్తూ గూళ్ళకి పోతుంటే అవి ఆ స్వామి గుళ్ళో భేరీ, కాహళుల శబ్దాలనిపిస్తయ్‌ వాళ్ళకి; ఆ స్వామి వక్షాన ఉన్న తులసిమాలను తాకి అక్కడి చల్లగాలులు వాళ్ళ బాధల్ని పోగొడతయ్‌; రాత్రుల్లో గాలికి ఆ గుడిగంటల మోతకి కోవెల చుట్టూ వున్న సంపంగి చెట్లలో పడుకున్న పక్షులు లేచి అరిస్తే తెల్లవారుతోందనుకుని అలకల్లో ఉన్న దంపతులు దగ్గిరౌతారు; ఇళ్ళముందు ఎండబోసిన ధాన్యాన్ని దేవళపు జింకపిల్ల బొక్కుతుంటే కాపలా కాస్తున్న అమ్మాయిలు దానికి నొప్పి కలక్కుండా దేంతో తోలాలా అని చూస్తారు పల్లెపడుచులు పేడగంపల్లో నింపుకున్న కలువపూల దండలు అమ్ముతూ అక్కడే ఆ గంపల్ని దించుకుని కూర్చుంటారు; ఆ పూలదండల్తో జింకపిల్లని తోల్తారా అమ్మాయిలు.

ఆ స్వామి భక్తులెవరైనా వస్తే చాలు వాళ్ళకి ఎంతో భక్తిగౌరవాల్తో ఆతిథ్యం ఇస్తారు ఆ వూరి వాళ్ళు.

విష్ణుచిత్తుడనే మహాభక్తుడు ఆవూరి భాగవతుల్లో ఉత్తముడు. శ్రీహరినెప్పుడూ తన హృదయంలో ధ్యానిస్తుంటాడతను. ఆ కృష్ణస్వామికి పూలదండలు కట్టి కైంకర్యం చెయ్యటం అతని మనసుకి నచ్చిన పని. న్యాయంగా సంపాయించిన డబ్బుతో ఆ వూరి గుండా వెళ్ళే తీర్థయాత్రికులకి అన్నదానాలు చేస్తుంటాడతను.

మబ్బుకి చిల్లు పడ్డట్టు వర్షం కురిసినా సరే ఎండిన కొబ్బరిబొండాలు వంటచెరుగ్గా వాడి రకరకాల వంటలు చేస్తుందతని భార్య. కొబ్బరిచిప్పల గరిటెల్తో వరి అన్నం, చాయపప్పు, నాలుగైదు తాలింపు కూరలు, వడియాలు, వరుగులు, పెరుగు, నెయ్యి స్వయంగా వడ్డించి అతిథులకి తినిపిస్తాడతను.

అదే ఎండాకాలంలో ఐతే ముందుగా పూసుకోటానికి చందనం ఇచ్చి తర్వాత నులివెచ్చటి అన్నంతో పాటు తియ్యటి చారు, మజ్జిగ పులుసు, పల్చటి అంబళ్ళు, రకరకాల కూరలు వడ్డిస్తాడు. ఇక తాగటానికి చెరుకు రసం, కొబ్బరినీళ్ళు, చల్లటి నీళ్ళు, మజ్జిగ, ఎలాగూ ఉంటాయి.

చలికాలంలో వేడివేడి రాజనాల వరి అన్నం వుంటుంది. మిరియాల పొడులు. చుయ్యిమని శబ్దాలు చేస్తున్న కూరలు. ముక్కుజలుబు వదలగొట్టే ఆవబెట్టిన పచ్చళ్ళు, పాయసం, ఊరగాయలు, చెయ్యి చురుక్కనే నెయ్యి, బాగా కాచిన పాలు.

శనివారాల్లో ఎంతోమంది పరదేశ వైష్ణవులు అతనికి అతిథులుగా ఉంటారు. వాళ్ళు భోజనానికి ముందు అరిచేతుల్లో ఇప్పపిండి ముద్దని పెట్టుకుని దానిమీద అరిటిపూవు దొప్పలో నిండా నూనె పోసుకుని ఒక తాటి చివర ఉతికిన గుడ్డల్నుంచుకుని ఏటికి పోయి తలస్నానాలు చేసి వస్తుంటారు.

అర్థరాత్రి వేళైనా సరే అతనింట్లో విష్ణువు పుణ్యకథాకీర్తనం, ద్రావిడవేదాల పారాయణంతో పాటు “కూరలెక్కువగా లేవు, ఉన్నవీ చల్లబడిపోయినయ్‌, పిండివంటలు నిండుకున్నయ్‌, అన్నం కూడ అంత సుష్టుగా లేదు, ఎలాగోలా దయచేసి సర్దుకోండి” అనే మాటలు వినిపిస్తుంటయ్‌!

………………………………..

ఆ కాలంలో పాండ్యమండలానికి రాజధాని మథుర. ఆ వూరి సౌభాగ్యానికి, సౌందర్యానికి ముగ్ధులై సూర్యచంద్రులు కూడా ఎప్పుడూ ఆవూరి చుట్టూనే తిరుగుతూ ఉంటారు! అక్కడి ప్రజలు శూరులు, విలాసులు. వాళ్ళ గజాశ్వదళాలు దీటు లేనివి. అంగళ్లలో నవరత్నాల్ని రాసులు పోసి అమ్ముతుంటారు. గొప్ప ఉద్యానవనాలు. వాటిలో శ్రావ్యంగా పాడే రకరకాల పక్షులు. మందంగా వీస్తున్న మలయమారుతాలు.

ఆ మండలానికి రాజు మత్స్యధ్వజుడు. చంద్రవంశభూషణుడు. సార్వభౌముడిక్కావలసిన అన్ని గుణాలూ ఉన్నవాడు. ఎప్పుడూ నీతి తప్పడు. ప్రజల్ని ఏమాత్రం నొప్పించకుండా పన్నులు తీసుకుంటాడు. కొండేలు విని అపకారం చెయ్యడు. ముఖస్తుతి మెచ్చడు. పిరికిపందనైనా హీనంగా చూడడు. పరాక్రమవంతుడు. మహాదాత.

వేసవి కాలం.
ఏళ్ళింకిపోయి రాళ్ళ మీద పట్టిన పాచి అట్టలుగా పగిలింది. గువ్వల్ని పట్టటానికి బోయలు అక్కడక్కడ నీళ్ళు పోసి దాక్కున్నారు. సుడిగాలికి ఆకులెగిరితే అవి పావురాలనుకుని పట్టుకోవటానికి డేగలు వెంటపడినయ్‌. చెట్లనీడల కింద నిద్రపోతున్న బాటసారులు ఆ నీడలతోటే దొర్లుకుంటూ పోతున్నారు. ఎక్కడ చూసినా ఎండమావులు.

ఏనుగులు, పందులు, దున్నలు బురదలో పొర్లాడుతున్నయ్‌. గాలికి దుమ్ము పైకి లేచి దాని అంచున గడ్డి అంటుకుని తిరుగుతోంది. బూరుగుకాయలు పగిలి వాటి దూది పైన ఎగురుతోంది. ఎండిన ఏర్లలో తామరల దుద్దులు పైకే కనిపిస్తున్నయ్‌. రాత్రుళ్ళు కుక్కలు ఉత్సాహంగా మొసళ్లని తరుముతున్నయ్‌. మలుగుచేపలు బొరియల్లో దూరినయ్‌. మోకాలిబంటి నీళ్ళలో నిలబడి చేపల్ని తింటున్నయ్‌ కొంగలు. నీళ్ళు ఎండి కిందికి పోయే కొద్ది అడుగున దాక్కున్న బొమ్మిడాయలు, చేదుచేపలు, ఆ తర్వాత పూర్తిగా ఎండిపోయాక చేపగుడ్లు కూడా తింటున్నాయవి.

రైతులు తోటల్లో ఏతాలు తొక్కుతూ పెద్ద గొంతుల్తో పాడుతుంటే ఏతపు బానలు నీళ్ళలో మునుగుతూ మృదంగం చప్పుళ్ళతో తాళం వేస్తున్నయ్‌.

మండుటెండలకి బొండుమల్లె పొదలకి బొబ్బలెక్కాయన్నట్టు పెద్దపెద్ద మొగ్గలు వచ్చినయ్‌. చలిపందిళ్ళలో జలదేవతల్లాగా కడవల్తో నీళ్ళు పోసి బాటసారులకి దప్పిక తీరుస్తున్నారు అక్కడుండే యువతులు. ఇంకెక్కడా దిక్కులేని మన్మథుడు ఆ యువతుల దయ వల్ల ఆ పందిళ్ళలో తలదాచుకుంటున్నాడు!
దాహంతో “అమ్మా, అక్కా, కాసిన్నీళ్ళు పొయ్యండి” అంటూ లోపలికి వచ్చిన ఒకడు దాహం తీరగానే ఆ సంబోధనల్ని మర్చిపోయి వాళ్ళ వంక వేరే చూపులు చూస్తుంటే వాళ్ళు కూడ ఒకరికొకరు కళ్ళతో సైగలు చేసుకుని నవ్వుకుంటూ చిన్నధారతో వాడికి నీళ్ళు పోస్తున్నారు.

స్త్రీపురుషులు దిగుడుబావుల్లో పోటీపడి ఒకళ్ళమీద ఒకళ్ళు నీళ్ళు చల్లుకుని అలిసిపోయి అక్కడే వెన్నెల మైదానాల్లో నిద్రపోతున్నారు. వేకువజామున మేలుకుని కలిసి సుఖిస్తున్నారా అదృష్టవంతులు!
ఎండవేడికి చల్లగాలి పారిపోయినా విసనకర్రల ఇంద్రజాలంతో దాన్ని పుట్టిస్తున్నారు ప్రజలు. చెరుకుగడలు నరకబడి కిందపడుతున్నయ్‌ మన్మథుడి చేతినుంచి జారిపోయిన విల్లుల్లాగా. బావుల్లో నీళ్ళు అడుగంటుతున్నయ్‌. అతుకుల చేంతాళ్ళతో వాటిని తోడుతున్నారు స్త్రీలు.

ధనికులు దోరమామిడికాయముక్కల్తో, నీటితడి పొయ్యేదాకా తాలింపు వేసిన చేపబద్దల యిగురుతో మధ్యాన్నం భోంచేసి, సాయంకాలం ఆ చేపల రుచి తేపులొస్తుంటే లేతటెంకాయల నీళ్ళతో వాటిని పోగొట్టుకుంటున్నారు.

జనం పగలంతా తోటల్లోనే గడిపి సాయంత్రానికి చెరుకు గానుగల దగ్గరికి చేరుతున్నారు.

ఇంతలో మథుర దగ్గర్లో వున్న అళఘరి సుందరబాహుస్వామి తెప్పతిరునాళ్ళు వచ్చినయ్‌.

పరదేశి బ్రాహ్మడొకడు ఆ తిరునాళ్ళకి వచ్చి రాజపురోహితుడి యింట్లో విడిదిచేసేడు. తిరునాళ్ళు చూసి, అతని ఆతిథ్యంలో చక్కటి భోజనం చేసి, తన వూరికి ప్రయాణమయ్యేడు. రాత్రయింది. దార్లో మథురలో ఓ అరుగు మీద మిగిలిన బాటసారుల్తో కలిసి విశ్రాంతికి సంచి తలగడగా పెట్టుకు పడుకున్నాడు. కాలక్షేపానికి సుభాషితాలు పాడటం మొదలెట్టేడు.

సరిగ్గా అదే సమయంలో మత్స్యధ్వజ మహారాజు తన భోగిని దగ్గరికి బయల్దేరేడు. అప్పుడతనికో సుభాషితం వినిపించిందిలా
“వర్షాకాలానికి కావలసిన వాటిని మిగిలిన నెలల్లో కూడగడతాం. రాత్రికి కావలసింది పగలు. ముసలితనానికి కావలసింది యవ్వనంలో. అలాగే పరలోకానికి కావలసింది కూడ యీ లోకంలోనే సమకూర్చుకోవాలి.”

పిడుగుల్లా తగిలేయా మాటలతనికి. తన స్థితిని తల్చుకునే సరికి దుఃఖం వచ్చింది. చక్రవర్తుల్నీ మహాపురుషుల్నీ కూడా ఏట్లో నావలా కదిలీ కదల్నట్టు కదిలి కాలం ఎలా మోసం చేసిందో ఆలోచించుకున్నాడు. మెరుపులాటి క్షణికమైన రాజభోగాల గురించి కాక శాశ్వతమైన సత్యం గురించి విచారించాలనుకున్నాడు.

తాంబూలం పెట్టెలోంచి కొంత ముల్లె తీసి తలారి చేత ఆ బ్రాహ్మడికిప్పించేడు. వెనక్కి తిరిగి యింటికి వెళ్ళేడు. ఉదయాన్నే కొలువు తీరి విద్వాంసులందర్నీ పిలిపించేడు. శాస్త్రాలన్నీ చూసి మోక్షం వచ్చే మార్గం ఏమిటో కనుక్కుని చెప్పమన్నాడు. వాదం గెలిచి తనకు తత్వం చెప్పగలిగే వారికని బీరపువ్వుల్లాటి బంగారునాణేల్ని జోలెలో పోయించి వేలాడదీయించాడు సభలో!

ఇక్కడ విలిబుత్తూర్లో
విష్ణుచిత్తుడు ఎప్పట్లాగే మూలమంత్రం జపిస్తూ తులసిమాలను మన్నారు స్వామికి సమర్పించబోయేంతలో ఆ స్వామే ప్రత్యక్షమయేడు! చిరునవ్వుతో అతనికి మత్స్యధ్వజుడి పరిస్థితి వివరించేడు. “నువ్వు వెంటనే మథురకి వెళ్ళు. అక్కడ రాజు ముందు అన్నీ తెలిసినట్టు అవాకులూ చెవాకులూ పేల్తున్న వాళ్ళ మదం దించు. నా మహిమని ప్రకటించు. పాండ్యుణ్ణి వైష్ణవుణ్ణి చెయ్‌” అని విలాసంగా ఆనతిచ్చేడు.

వణికిపోయేడు విష్ణుచిత్తుడు.
సాష్టాంగపడ్డాడు స్వామికి.
“అయ్యో స్వామీ! శాస్త్రగ్రంథాల వంకనైనా చూడని వాణ్ణి. తోటలో మట్టి తవ్వటం తప్ప నాకేం తెలియదే! నన్ను వాదానికి పంపితే అక్కడ నీకు జరిగేది అవమానమే” అని మొత్తుకున్నాడు.
“గుడిని ఊడవమను. నీళ్ళు తోడమను. పల్లకి మొయ్యమను. మాలలు కట్టమను. జెండా తిప్పమను. వింజామర వీచమను. దీపం వెలిగించమను. అంతేగాని వాదాలు నాకెందుకు యింకెవరూ దొరకలేదా నీకు?” అని ప్రాధేయపడ్డాడు.

అతని భక్తికి సంతోషించేడు శ్రీహరి. శ్రీదేవి వంక చూసేడు. “ఇతన్ని వాదంలో గెలిపిస్తా చూడు” అన్నాడు చిలిపిగా.
“అంతా నీ ఇష్టమేనా ఏమిటి వెళ్ళిరావోయ్‌ వెర్రివాడా! నేనున్నాగా అంతా జరిపించటానికి!” అన్నాడు విష్ణుచిత్తుడితో.

చివరికి ఎలాగో ఒప్పుకున్నాడతను. రాజుకి ప్రసాదంగా ఇవ్వటానికి కావిళ్ళలో అరిసెలు పట్టించుకుని బయల్దేరేడు మథురకి.
దార్లో తినటానికి అతని భార్య పొరివిళంగాయలు (వేపుడు బియ్యప్పిండి, బెల్లం పాకంతో చేసిన ఉండలు) కట్టి ఇచ్చింది. ప్రతిచోటా ఎసట్లో కొంచెం వెయ్యటానికి పాతవడ్లబియ్యం (కీడు కలక్కుండా వుండటానికి ఇలా చెయ్యటం ఆచారం), శుద్ధిచేసి సగం బెల్లం కలిపిన సాంబారు చింతపండు, ఎన్నో గోవుల నెయ్యి, పెరుగు వడియాలు, పచ్చి వరుగులు, పప్పులు, పూజాసామాగ్రి అతన్తో బయల్దేరేయి.

మథుర చేరేడు విష్ణుచిత్తుడు. నేరుగా రాజసభకి వెళ్ళేడు. అతని దివ్యతేజం చూసి రాజుతో సహా సభంతా జంకుతో లేచి నిలబడింది. రాజు చూపించిన బంగారు ఆసనం మీద కూర్చున్నాడు.

అప్పటిదాకా వాదం సాగిస్తోన్న సభంతా నిశ్శబ్దంగా వుండిపోయింది.
“ఎందుకీ మౌనం? కానివ్వండి నేనేం పరాయివాణ్ణా?” నవ్వుతూ వాళ్ళతో అన్నాడు విష్ణుచిత్తుడు.
కొద్దిమాటల్లోనే వాళ్ళ లోతుపాతులు తెలుసుకున్నాడు. చిరునవ్వుతో రాజుని చూసేడు. “నువ్వు మధ్యవర్తిగా వుంటే నా వాదం వినిపిస్తా” అన్నాడతన్తో.
ఓ విద్వాంసుడి వైపు తిరిగేడు. అతని వాదం అంతా ముందు తన మాటల్లో వివరించేడు. దాన్లో ఒక్కొక్క విశేషాన్నే తీసుకుని సూక్ష్మంగా ఖండించేడు. మధ్యలో మాట్లాడబోయిన వాళ్ళని ఒక్కో మాటతోటే వారించేడు. మళ్ళీ మొదటివాడి దగ్గరికొచ్చి తన సిద్ధాంతం స్థాపించి వాణ్ణి ఒప్పించి ఓడించేడు. “సరే ఇప్పుడు చెప్పు నీ వాదం ఏమిటో” అని తర్వాతి వాణ్ణి కూడ అలాగే గెలిచేడు. ఇలా అందర్నీ వరసగా వాదంలో సాధించేడు. బ్రహ్మసూత్రాలు, ఉపనిషత్తుల ద్వారా పరమాత్మ తత్వాన్ని నిరూపించేడు. తర్వాత నారాయణుడే ఆ పరతత్వమని బోధించేడు. సకల భూతాల్లోనూ ఉండే ఆత్మ ఆ విష్ణువే అని వివరించేడు. ఆ విష్ణువుని పొందటానికి మార్గం చూపటానికి ఖాండిక్య కేశిధ్వజుల కథ వినిపించేడు

నిమివంశంలో ధర్మధ్వజుడికి మితధ్వజుడు, కృతధ్వజుడనే కొడుకులిద్దరు. మితధ్వజుడి కొడుకు ఖాండిక్యుడు. శూరుడు. కృతధ్వజుడి కొడుకు కేశిధ్వజుడు. బ్రహ్మజ్ఞాని. వాళ్ళిద్దరూ రాజ్యం కోసం భయంకర యుద్ధం చేసేరు. చివరికి కేశిధ్వజుడి దెబ్బకి ఖాండిక్యుడు అడవుల్లోకి పారిపోయేడు.
రాజ్యం గెలుచుకున్న కేశిధ్వజుడు జ్ఞాని గనక రాజ్యఫలాన్ని ఆశించకుండా యాగాలు చేసేడు. ఓ యాగసమయంలో అతని యాగధేనువుని ఓ పులి పట్టి చంపటంతో ప్రాయశ్చిత్తం ఏమిటని ఋత్విక్కుల్నడిగేడు. వాళ్ళు తమకి తెలీదనీ, ఖాండిక్యుడికి తెలుసుననీ చెప్పేరతన్తో. కేశిధ్వజుడు అలా చెయ్యటానికి నిశ్చయించుకుని ఖాండిక్యుడి దగ్గరికి రథం మీద బయల్దేరేడు. దార్లో వున్న వేగుల వాళ్ళు యీ విషయం ఖాండిక్యుడికి చెప్తే అతను యుద్ధానికి సిద్ధమయేడు. ఐతే కేశిధ్వజుడు తన యాగం విషయం చెప్పి యుద్ధానికి రాలేదని స్పష్టం చేసేడతనికి.
చేతికి చిక్కిన శత్రువుని విడిచిపెట్టొద్దనీ, అతన్ని చంపటమే కర్తవ్యమనీ ఖాండిక్యుడికి బోధించేరతని మంత్రులు. పగవాళ్ళని సంహరించటమే రాజధర్మమని వివరించేరు.
ఐతే శరణాగతుడై వచ్చిన వాణ్ణి చంపటానికి ఒప్పుకోలేదు ఖాండిక్యుడు.
కేశిధ్వజుడికి ప్రాయశ్చిత్తమార్గం చెప్పి పంపేడు.
అలా చేసి యాగం పూర్తి చేసేడు కేశిధ్వజుడు.
ఋత్విక్కులకీ, అర్థులకీ ఎన్నో దానాలు చేసేడు.
ఖాండిక్యుడికి గురుదక్షిణ ఇవ్వాలని మళ్ళీ అతని దగ్గరికి వెళ్ళేడు.
ఉబ్బితబ్బిబ్బయేరు ఖాండిక్యుడి మంత్రులు. “ఇంత కంటె మంచి అవకాశం దొరకదు. అతని రాజ్యం అంతా తీసుకో” అని సలహా ఇచ్చేరతనికి.
కాని బ్రహ్మజ్ఞాని కేశిధ్వజుడి నుంచి రాజ్యం కోరటం నచ్చలేదతనికి. అన్ని పాపాల్నీ పోగొట్టేవిద్య తనకి చెప్పమని కేశిధ్వజుణ్ణి అడిగేడతను.
ఎంతో ఆశ్చర్యపడ్డాడు కేశిధ్వజుడు. అతనికి ఆత్మ విద్య బోధించేడు. “ఈ శరీరమే నేననుకుని దేహి మోహంలో పడి తిరుగుతుంటాడు. కాని శరీరం ఆత్మ ఔతుందా? ఇలా ప్రాణుల్ని బంధించేది, మోక్షమార్గానికి అడ్దం వచ్చేడి మనస్సు. మనస్సుని భౌతికభోగాల నుంచి వెనక్కి లాగే యోగసాధనాల వల్ల ఆత్మరూపం తెలుసుకోవచ్చు. అదే విష్ణువు. అన్ని రూపాల్లోనూ నిండివున్న వాడతనే. ఐతే అతని స్తూలరూపాన్ని ఎప్పుడూ ధ్యానించటం ద్వారా అతనిగా మారి ముక్తిపొందొచ్చు” అంటూ విశదంగా వివరించేడు.
తర్వాత ఖాండిక్యుడు వద్దంటున్నా వినకుండా అతని రాజ్యాన్నతని కిచ్చేసేడు. ఖాండిక్యుడు మాత్రం ఆ రాజ్యాన్ని తన కొడుక్కిచ్చి తపస్సు చేసి ముక్తి పొందేడు.

ఇలా మత్స్యధ్వజుడికి విష్ణుమహత్యం వివరించేడు విష్ణుచిత్తుడు. మూలమంత్రాన్ని ఉపదేశించి అతన్ని వైష్ణవుడిగా చేసేడు.
సభలో కట్టివున్న ముల్లెమూట దానంతటదే తెగి కిందపడింది విష్ణుచిత్తుడి విజయాన్ని దృఢపరుస్తూ.
గజారోహణం చేయించి విష్ణుచిత్తుణ్ణి ఊరేగించేడు పాండ్యుడు.
దార్లో వాళ్ళందరికీ గరుడారూఢుడై దర్శనమిచ్చేడు విష్ణువు.
మహామునులు వచ్చి సామగానాలు చేసేరు.
దేవతలు పుష్పవృష్టి కురిపించేరు.
విష్ణుచిత్తుడు భక్తిపారవశ్యంతో శ్రీహరిని స్తుతించేడు.

విశ్వకర్మని పిలిచి విష్ణుచిత్తుడి ఇంటిని మణిమయంగా చెయ్యమని ఆజ్ఞాపించేడు విష్ణువు. అలాగే చేసేడతను.
విలిబుత్తూరు అద్భుతమైన స్వాగతం ఇచ్చింది విష్ణుచిత్తుడికి. ఇల్లు చేరి విష్ణుమహిమకి పరవశించి భక్తుల్ని ముందుకంటే ఎక్కువగా ఆదరిస్తూ గడుపుతున్నాడతను.

ఓరోజు యథాప్రకారంగా విష్ణుచిత్తుడు మధ్యాహ్న మాలను స్వామికి సమర్పించి వెళ్ళేడు. అప్పుడు విష్ణువు శ్రీదేవితో విలాసంగా అన్నాడిలా “ఈ విష్ణుచిత్తుడు నాకు చాలా ప్రియమైన భక్తుడు. ఇతనితో సమానంగా నాకు ప్రీతి కలిగించినవాడు ఇంకొక్కడే యామునాచార్యుడు. అతని విషయం చెప్తా విను” అంటూ యామునాచార్యుడి కథ చెప్పాడిలా.

చిన్నతనంలోనే వేదవేదాంగాలు నేర్చుకున్నాడు యామునుడు. ఆ కాలంలో ఇప్పటి పాండ్యరాజు పూర్వుడే ఒకడు వెర్రిశైవం ముదిరి విష్ణువుని నిరాకరించేడు.విభూది పూసుకుంటే తప్ప విష్ణుభక్తులకి ప్రవేశం లేకుండా పోయింది అతని సభలో.
ఐతే ఆ రాజు భార్య విష్ణుభక్తురాలు. పతివ్రత.

అన్ని రూపాలూ విష్ణువే గనక ఎవరిని పూజించినా తప్పు లేదు. ఐతే నేరుగా విష్ణువునే పూజిస్తే ఫలం ఇంకా ఎక్కువ కదా! తన భర్త వైష్ణవ నిరాదరణకి బాధపడుతోందామె.

యామునుణ్ణి వాదానికి ప్రేరేపించేడు నారాయణుడు. అతనా రాణికి కబురుపంపేడు “నాకు రాజుని కలిసే అవకాశం కలిగిస్తే అతన్ని విష్ణుభక్తుడిగా చేస్తా”నని.
ఆమె రాజుతో చెప్పింది యామునుడి గురించి. అతను కొంత తటపటాయించి మర్నాడుదయాన్నే అతన్ని పిలిపించేడు.

నమస్కరించి కూర్చున్నాడు యామునుడు.
ఎగాదిగా చూసి ఈసడించేడు రాజు “సంగతేమిటో తెలిసే వచ్చావా, చూస్తే ఠింగణాగాడివి. వాదంలో ఓడేవో, మొత్తుకున్నా సరే వదలకుండా నీ మెళ్ళో లింగం కట్టిస్తా. ఆలోచించుకో” అని హెచ్చరించేడతన్ని.
రాణిని చూసి, “మా శైవుడోడిపోతే నేను చక్రాంకితుణ్ణౌతా. నీ వైష్ణవుడోడేడా, నీక్కూడా ఇతని గతే పడ్తుంది” అని గద్దించేడు. అందుకు ఒప్పుకుందామె.
వాదంలో అన్ని మతాల వాళ్ళనీ సునాయాసంగా జయించేడు యామునుడు. రాజుని వైష్ణవుణ్ణి చేసేడు.
తన చిన్న చెల్లెల్ని యామునుడికిచ్చి వివాహం చేసేడా రాజు. అర్థ రాజ్యం కూడ ఇచ్చేడు.

వర్షాకాలం వచ్చింది. శరదృతువు కూడ గడిచింది.
రాజధర్మం స్వీకరించిన యామునుడు దిగ్విజయానికి వెళ్ళేడు. రాజులందర్నీ జయించి మహాభోగాల్తో రాజ్యం చేస్తున్నాడు. ఇలా కాలం గడుస్తోంది.

ఐతే అతని తాతగారి ప్రశిష్యుల్లో ఒకడు శ్రీరామమిశ్రుడు యామునుడు యోగమార్గాన్ని వొదిలి భోగలాలసుడు కావటం భరించలేకపోయేడు. ఎలాగైనా అతన్ని కలుసుకోవాలునుకున్నాడు. యామునుడు భక్తిమార్గానికి దూరంగా ఉండటానికి కారణం రాజసాన్ని కలిగించే అతని భోజనమని భావించేడు. ఆ అజ్ఞానాన్ని తొలిగించటానికి జ్ఞానోద్దీపకమైందీ, అరుదుగా దొరికేదీ ఐన అలర్కశాకం (ముళ్ళ ఉచ్చింత కూర ట) ముందుగా యామునుడి వంటవాడికి కొన్నిరోజులపాటు వరసగా పంపేడు. ఆ కూర రుచికి ఆనందించి ఆ కూర ఇస్తున్న వాణ్ణి పిలిపించమన్నాడు యామునుడు. అలా అతన్ని కలుసుకున్నాడు రామమిశ్రుడు.
“మీ పెద్దలు దాచిన నిధి ఒకటి నీకు ఒంటరిగా చూపాల్సుంది ఉంది, నాతో రమ్మ”ని కోరేడతన్ని.
ఒప్పుకుని వెళ్ళేడు యామునుడు శ్రీరంగానికి.
అతనికి రంగనాథుణ్ణి చూపించేడు రామమిశ్రుడు “ఇదే ఆ నిధి” అంటూ.
అంతే! యామునుడికి తన గతం అంతా గుర్తుకొచ్చింది.
వెంటనే కొడుక్కి రాజ్యం అప్పగించేడు.
విపులంగా, విశదంగా లోతైన రాజనీతులన్నిట్నీ బోధించేడు. (చాలా లోతైన ఈ రాజనీతుల్ని కొన్నిట్ని ఈ వ్యాసం చివర్లో అనుబంధంగా ఇచ్చాను, ఇంటరెస్ట్‌ ఉన్న వాళ్ళ కోసం.)
విష్ణుభక్తిమార్గంలో శేషజీవితం గడిపేడు.

అని యామునాచార్యుల గురించి వివరించేడు మహావిష్ణువు.

…………………….

వసంతమాసం.
తోటలు విరగబూసినయ్‌. పొదరిళ్ళు దట్టంగా పెరిగినయ్‌.
ఓ ఉద్యానంలో చెట్ల మధ్య బాటలో నడుస్తున్నాడు విష్ణుచిత్తుడు.
పక్కనే తెల్లతామర కొలను. ఆ పక్కనే తులసితోట. అక్కడో పాలరాతి తిన్నె. దాని మీదో చిన్ని పాప. మనోహరమైన రూపం.

ఆశ్చర్యం, ఆనందం పెనవేసుకున్నాయి విష్ణుచిత్తుడిలో. సంతానం లేని తనకు అది విష్ణుప్రసాదం అనుకున్నాడు. సంతోషంతో ఇంటికి తీసుకెళ్ళేడు. అల్లారుముద్దుగా పెంచుతున్నారామెని గోదాదేవిని.

కాలం గడుస్తోంది. గోదాదేవికి యవ్వనోదయం ఐంది. లోకాద్భుతసౌందర్యం ఆమె సొంతమైంది.

విష్ణుప్రభావం వల్ల తనకు గొప్ప సంపదలు కలిగినా విష్ణుచిత్తుడు మాత్రం యథాప్రకారంగానే స్వామికి పూలమాలలు కట్టి అర్పిస్తున్నాడు. ఐతే భగవంతుడి కోసం తన తండ్రి కట్టిన మాలల్ని గోదాదేవి ముందుగా తను ధరించి బావి నీళ్ళలో నీడ చూసుకుని ఆనందించి ఆ తర్వాత మళ్ళీ బుట్టలో పెట్టేస్తోంది.

చెలుల్తో విష్ణుగాథల్ని తల్చుకుంటూ ఏఏ అవతారాల్లో అతను ఎవరిని ఎలా వరించాడో వివరించి చెప్తూ పరవశిస్తూ కాలం గడుపుతోంది.
ఆమె మనస్సు లోని భావాలు సూచనప్రాయంగా వాళ్ళకి అర్థమౌతున్నాయి. సరసభాషణాల్తో, చమత్కారాల్తో ఆమెని ఆటలు పట్టిస్తున్నారు వాళ్ళు.

జన్మాంతరాల బాంధవ్యం ఆమెలో విరహం రేపుతోంది. తనలో తను మాట్టాడుకుంటోంది.
కృష్ణావతారంలో రాసలీలా విశేషాల్ని తల్చుకుని అసూయ పడుతోంది. ప్రసంగవశాన చెలులు “నువ్వు కృష్ణావతారకాలంలో సత్యభామవై వుంటావు” అనటంతో హఠాత్తుగా పూర్వజన్మజ్ఞానం కలిగిందామెకి.
విష్ణువియోగం ఇంకా దుర్భరమైంది!

రోజూ స్వయంగా పూలమాలికలు రచించి గుడికి వెళ్ళి ఒంటరిగా స్వామికి సమర్పిస్తోంది. ఆయన కథల్ని దివ్యగానం చేస్తోంది. నిరంతరం స్వామినే తల్చుకుంటూ పూజిస్తూ గడుపుతోంది.

అదంతా తనకి తెలియని ఓ రకమైన తపస్సు కాబోల్ననుకున్నాడు విష్ణుచిత్తుడు. ఈ విషయం ఏమిటో తెలుసుకుందామని ఓ రోజు ఆ స్వామికే ఆమె ప్రవర్తనంతా వివరించి చెప్పి సలహా అడిగేడతను!
మందహాసం చేసేడు స్వామి అదంతా విని!
ముందుగా అతనికి మాలదాసరి కథని వినిపించేడు ఇలా

విష్ణువు వామనుడిగా వెలిసిన చోటికి దగ్గర్లో ఉండి రోజూ ఉదయాన్నే విష్ణువు గుడికి వెళ్ళి మంగళకైశికి రాగంలో గీతాలు పాడి వెళ్ళేవాడా దాసరి. మహా ధర్మపరుడతను. శుద్ధమైన మనసున్న వాడు. ఎండా గాలీ ఆకలీ అన్నీ మరిచిపోయి పరవశంతో రాళ్ళు కరిగించే గానం చేస్తూ భక్తి ఉద్రేకంతో నాట్యం చేసేవాడు రోజూ.

ఓనాడు
అర్థరాత్రివేళ ఓ ఇంట్లో పిల్లి దూరింది. దాంతో కంగారు పడి కోళ్ళు అరిచినయ్‌. తెల్లవారుతోందని స్వామి సేవకి బయల్దేరేడు దాసరి.
దార్లో మర్లమాతంగి తీగని తొక్కేడు! ఎక్కడెక్కడో తిరిగేడు. పాడుపడ్డ బీడుల్లో తేలేడు.
ఉత్తరేనికాయలు పట్టుకుంటున్నయ్‌. పల్లేరుగాయలు గుచ్చుకుంటున్నయ్‌. ఐనా ఆగలేదతను.

అంతలో ఎదురుగా కనిపించిందతనికి
మహావిస్తారమైన ఓ వటవృక్షం.
రెండేసి కోసుల వెడల్పున ఊడలు దిగేయి దానికి! వాటికి కొమ్మలు, ఆ కొమ్మలకి కొమ్మలు మొలిచేయి!
దానిమీదో బ్రహ్మరాక్షసుడుంటాడని జనం అనుకుంటారు. అందుకే అటువేపెవరూ రారు.

ఐతే అట్నుంచి దగ్గర దారి వుందేమోనని అటే నడిచేడు దాసరి.
అక్కడ
ఎక్కడ చూసినా
మెదడంతా జుర్రేసి పడేసిన పుర్రెలు. మాంసమంతా గీరిగీరి తిన్న ఎముకలు. ముసిరిన ఈగల్తో నిండిపోయి వున్న పచ్చితోళ్ళు. గాలికెగురుతున్న మనుషుల జుట్టు. ముక్కలై పడున్న అవయవాలు. వాటికోసం పోరాడుతున్న మృగాలు. ముక్కులు పగిలే కుళ్ళుమాంసం కంపు!
“ఇక్కడెవడో ఉన్నాడు. వాడు మనిషి మాత్రం కాదు” అనే అనుమానం ప్రవేశించింది దాసరి మనసులో. ఆ అనుమానం నిజం చేస్తూ ఎదురుగా ఆ చెట్టు మీద కనిపించేడతనికి
కుంభజానువనే బ్రహ్మరాక్షసుడు!

మనిషి శవాన్ని చాలీచాలని గోచిగా పెట్టుకున్నాడు.
నల్లటి శరీరాన్ని ఎర్రటి కంబళితో కప్పుకున్నాడు.
తిరగేసిన ఏనుగుతలలా ఉంది వాడి ముఖం.
కందిరీగల తుట్టెలాటి గడ్డాలు, మీసాలు.
జందెంగా వేలాడుతున్నయ్‌ మనిషిపేగులు.
వేలాడుతున్న పొట్ట.
చెంబు తల.
ముచ్చినగుంటలో కొంచెం జుట్టు.

ఆకలిమీద ఉన్నాడు. తిండి తీసుకురాలేదని పిశాచుల్ని బండబూతులు తిడుతున్నాడు!
దాసరిని చూసేడు. నోరూరింది.
ఎగిరిదూకేడతని ముందు!

దాసరి కూడ తక్కువ వాడేం కాదు. శూరుడు. యుద్దాల్లో ఆరితేరినవాడు. బలవంతుడు.
ఇద్దరూ యుద్ధానికి దిగేరు. పిడిగుద్దుల్తో, కుస్తీపట్లతో కొంతసేపు సాగించేరు.
ఇలా కాదని దాసరిని కొట్టిచంపటానికి సాధనం కోసం చుట్టూ చూసేడు వాడు. ఇదే సమయమని వాణ్ణి తన్ని పడేసి పరిగెత్తబోయేడు దాసరి. రాక్షసుడు పిశాచుల్ని కేకేసేడు పట్టుకోమని. అందరూ కలిసి వెంటబడి పట్టుకున్నారతన్ని.

“నన్నింత కష్టపెట్టిన నిన్ను చిత్రవధ చేసి మరీ తింటా చూడు” అంటూ ఓ పేగుతో అతని చేతులు కట్టి కత్తినీ, నెత్తురు పట్టే గుండిగనీ తెమ్మని పిశాచుల్ని పంపేడు వాడు!

దాసరి ధైర్యంగా బ్రహ్మరాక్షసుడితో అన్నాడు “నాకు చావు గురించి భయం లేదు. నిజానికి శిబిచక్రవర్తి లాగా నా శరీరాన్ని మరొకరి ఆకలి తీర్చటానికి ఇవ్వటం నాకు సంతోషంగా ఉంది కూడ. ఐతే నాకో వ్రతం వుంది. రోజూ ఈ దగ్గర్లో ఉన్న కురుంగుడికి పోయి అక్కడ విష్ణుభజనలు పాడి వస్తాను. ఇవేళ కూడ అలాగే చేసే అవకాశాన్ని నాకివ్వు. తిరిగొచ్చి నీకాహారాన్నౌతాను” అని.
వెకవెక నవ్వేడు రాక్షసుడు. “నీ దొంగదాసరి వేషం చూసి నీ మాటలు నమ్మమంటావా? ఒకసారి యిక్కణ్ణుంచి పోతే నువ్వు మళ్ళీ తిరిగిరావని నాకు తెలీదనుకుంటున్నావా? ఈ వెర్రిమొర్రి మాటలు చాల్లే!” అని కొట్టిపారేసేడు.

“నారాయణా!” అంటూ చెవులు మూసుకున్నాడు దాసరి. ఎన్నో విధాలుగా చెప్పి చూసేడు. చివరికి ఘోరప్రతిజ్ఞ చేసేడు “ఎవనివల్ల ఈ విశ్వం పుడుతుందో, ఎవనిలో ఉంటుందో, చివరికి మళ్ళీ ఎవనిలో లీనమైపోతుందో ఆ విష్ణువుకి మరో దేవతనెవర్నో సమానంగా భావించిన పాపాన పోతాను, తిరిగి రాకుంటే” అని.
అప్పటికి నమ్మకం కలిగింది రాక్షసుడికి. దాసరిని ఒదిలేడు.

గుడికి పరుగెత్తుకెళ్ళేడు దాసరి. స్వామికి సాష్టాంగనమస్కారం చేసేడు. ఎప్పటికన్నా కూడా ఉద్రేకంతో స్తోత్రగీతాలు పాడేడు. వెంటనే ఇచ్చిన మాట ప్రకారం రాక్షసుడి దగ్గరికి తిరిగొచ్చేడు. “నాలో ఏమీ మార్పు లేదు, బాగా చూసుకో. ఇందాక ఏఏ అవయవాలు ఎలా వున్నాయో యిప్పుడూ అలాగే ఉన్నాయి. ఇంక తృప్తిగా భోంచెయ్యి” అని మనస్ఫూర్తిగా చెప్పేడు వాడితో.

బ్రహ్మరాక్షసుడిక్కూడా కళ్ళెంట నీళ్ళొచ్చాయి దాసరి సత్యదీక్షకి!
కొండలా దాసరి చుట్టూ ప్రదక్షిణాలు చేసేడు వాడు. అతని కాళ్ళ మీద పడ్డాడు. అతని పాదాల్ని తన తల మీద పెట్టుకున్నాడు. అలాటివారు మరొకరుండబోరని అతన్ని పొగిడేడు.
ఐతే తనని త్వరగా తినమని వాణ్ణి తొందరచేసేడు దాసరి.
రాక్షసుడు ఒప్పుకోలేదు దానికి. తనని కరుణించి తను చేసిన పాపాలు తొలిగించమని దాసరిని వేడుకున్నాడు. తను పూర్వజన్మలో సోమశర్మ అనే బ్రాహ్మణుణ్ణని, ఒక ఘోరపాపం చెయ్యటం వల్ల ఇలా రాక్షసుణ్ణయానని, దాసరి ఆరోజు విష్ణువుకి పాడిన పాట ఫలాన్ని తనకి దానం చేస్తే యీ రాక్షసజన్మ పోతుందని ప్రాధేయపడ్డాడు.

దాసరి అందుకు ఏమాత్రం సుముఖత చూపించలేదు. “ఇలాటి శరీరాలు ఎన్నో వస్తాయి, పోతాయి. హరి నామ సంకీర్తనం ఎప్పుడో గాని చేసేది కాదు. కనక ఒక్క త్రుటి కాలం ఫలాన్ని కూడ మరొకరికి ఇవ్వను” అని మొండికేసేడు దాసరి.

రాక్షసుడు కాళ్ళావేళ్ళా పడ్డాడు. తన గురువుగారు అయోగ్యులకి ఎవరికీ చెప్పొద్దని శాశించినా కూడా వైష్ణవ గురువు లక్ష్మణ యోగీంద్రుడు ఎలా అందరికీ గీతా చరమార్థాన్ని శ్రీరంగనాథుడి గుడి గోపురం ఎక్కి మరీ బోధించాడో గుర్తుచేసేడు. ఇంకా ఎంతో మంది వైష్ణవ భక్తులు చేసిన లోకహితాలైన పనుల్ని ఏకరువు పెట్టేడు. చివరికి దాసరి ఆరోజు పాడిన చిట్టచివరి పాట ఫలాన్నైనా ఇమ్మని వేడుకున్నాడు.

కొంత మెత్తబడ్డాడు దాసరి. బ్రహ్మరాక్షసుడిగా ఎందుకు మారేడో చెప్పమన్నాడా రాక్షసుణ్ణి. ఇలా చెప్పేడు వాడు

“పూర్వజన్మలో నేను చోళదేశంలో ఉండేవాణ్ణి. పద్నాలుగు విద్యలూ నేర్చేను. గర్వంతో మిగిలిన విద్వాంసులెవర్నీ లెక్కచెయ్యకుండా అవమానిస్తుండే వాణ్ణి. ఓ సారి యజ్ఞం చేద్దామని డబ్బు సంపాయించటానికి మథురకి వెళ్ళేను. చెప్పకూడని పనులన్నీ చేసి డబ్బు పోగేసేను. దాన్ని ఇంకా పెంచుదామని ఓ వ్యాపారికి వడ్డీకిచ్చేను. కొన్నాళ్ళయాక ఇంటికి తిరిగివెళ్ళాలనిపించింది. డబ్బు వసూలు చెయ్యటానికి ఆ వ్యాపారి దగ్గరికి వెళ్ళేను.
ఇక అప్పుడు చూడాలి నా చిందులు! వడ్డీ తక్కువైందని పోట్లాడేను. లెక్క తప్పయిందని రంకెలేసేను. అతనికి నేనిచ్చింది అంతకంటె ఎక్కువని అభాండాలు వేసేను. ఎన్ని రకాలుగా వీలౌతుందో అన్ని రకాలుగా కీచులాడి అతనిచ్చిన డబ్బుని పదిసార్లు లెక్క పెట్టుకుని తీసుకున్నాను.

ఐతే నాకప్పుడు తెలియంది ఓ దొంగ ఇదంతా గమనిస్తున్నాడని.
నేను కొత్త చెప్పులు కొని వాటిని సిద్ధం చెయ్యటం, క్షౌరం చేయించుకుని స్నానం చెయ్యటం, తమలపాకులు, వక్కలు నిలవ చెయ్యటం, సత్రాలకి వెళ్ళి ఎవరెవరు ఎటు వైపు వెళ్తున్నారో వాకబు చెయ్యటం అన్నీ గమనించేడు వాడు. అలా నేనెప్పుడు ఏ బిడారుతో కలిసి వెళ్తోంది తెలుసుకున్నాడు. నమ్మకంగా తనూ మాతో ఒచ్చి చేరేడు. తన తోటి దొంగల్ని ముందుగానే పంపి దార్లో కాపు వేయించేడు.
మేం బయల్దేరేం. దార్లో అర్థరాత్రి మమ్మల్ని హడావుడిగా లేపేడు వాడు. “పదండి పదండ”ని ఊదరగొట్టేసేడు. ఎక్కడికో తెలీకుండా నిద్రమత్తులో అందరం నడిచేం. చక్కగా మమ్మల్ని దారి తప్పించి ఓ వాగు దగ్గరికి తీసుకుపోయేడు. అది దాటటానికి మేం దాన్లో ఇలా దిగేం అలా యీలేసేడు వాడు.

అంతే! బాణాలూ, రాళ్ళూ మామీద కురిసినయ్‌. దొంగలొచ్చి చుట్టూ కమ్ముకున్నారు. బలవంతుల్ని, ఆయుధాలున్న వాళ్ళని వదిలి మిగిలిన వాళ్ళని దొరికినంత దోచుకున్నారు. గుడ్డలూడదీయించి గోచీలిచ్చేరు. చెప్పుల్ని చీల్చి, జుట్టుల్ని దులిపి చూసేరు.

ఈ గొడవలో కొంతమంది తప్పించుకు పారిపోయేరు. వాళ్ళతో పరిగెత్తేను నేను కూడా.
ఐతే నన్ను మొదట్నుంచీ కనిపెడుతున్నవాడు మాత్రం నన్నొదల్లేదు. వెంటపడి పట్టుకుని నా దగ్గరున్నవన్నీ ఊడ్చేసేడు.
హఠాత్తుగా నాకు వాణ్ణి ఇదివరకు చూసి వున్నట్టు గుర్తొచ్చింది. వాడు మా పొరుగూరి వాడే!
ఆ మాట అరిచి చెప్పేను వాడితో. నా సొమ్ము వాడికి దక్కకుండా చేస్తానని బెదిరించేను.
దాంతో వాడు నా డబ్బు తిరిగివ్వకపోగా నన్ను పట్టుకుని చితకబాదేడు. ఇంతలో మిగిలిన వాళ్ళు రాబట్టి గాని లేకుంటే అక్కడే హరీ మనే వాణ్ణి.

ఆ దగ్గర్లో ఉన్న పెద్ద బాటలో వెళ్తూ మరో బిడారు వచ్చిందంతలో. వాళ్ళలో నా బావమరిది ఒకడున్నాడు. వాడు నన్నో కావడిబుట్టలో పెట్టుకుని మోసుకుపోయేడు.
సరిగ్గా ఈ చెట్టు కిందికి వచ్చేసరికి అతనికి దాహం వేసి నన్నిక్కడ దించి నీళ్ళ కోసం వెదుక్కుంటూ పోయేడు. అంతలోనే నా ప్రాణాలు పోయేయి. అతను తిరిగొచ్చేసరికి నేనిలా రాక్షసుణ్ణయాను.
చావు సమయంలో నన్నుకొట్టిన ఆ దొంగ రూపమే నా మనసులో ఉండిపోయింది గనక నాకూ అలాటి రూపమే వచ్చింది.

ఇదీ నా కథ” అంటూ ముగించాడు రాక్షసుడు.

అంతా విన్న దాసరి ప్రసన్నుడయేడు.
“దేని ఫలం ఏమిటో నాకేమీ తెలీదు; అన్నిటినీ చూసుకునే వాడు ఆ నారాయణుడొక్కడే” అని దాసరి అంటూండగా అతని మాటలు అతని నోట్లో ఉండగానే బ్రహ్మరాక్షసుడి రూపం మారిపోసాగింది.
మళ్ళీ సోమశర్మగా, వైష్ణవ చిహ్నాలు ధరించి నిలిచేడు ఎదురుగా. దాసరిని స్తోత్రం చేసి పూజించేడు.

ఇలా మాలదాసరి వృత్తాంతం విష్ణుచిత్తుడికి చెప్పేడు శ్రీ మహావిష్ణువు.
చెప్పి, “నాకు చేసే భజనల ప్రభావం ఎంత విలువైందో ఇప్పుడు తెలిసింది కదా! కనుక నీ కూతురు ఎప్పుడూ ద్రావిడప్రబంధాలు పాడుతున్నందుకు నువ్వు ఆనందించాలి. ఆమె పూర్వజన్మలో భూదేవి. ఆమెని శ్రీరంగానికి తీసుకెళ్ళు. మేలు జరుగుతుంది” అని ఆనతిచ్చేడు.

అలాగే నని శ్రీరంగం వెళ్ళేడు విష్ణుచిత్తుడు గోదాదేవితో. ఇద్దరూ  శ్రీరంగేశుడి సన్నిధికి వెళ్ళి ఆయన్ని భక్తితో పూజించేరు. శ్రీరంగనాథుడు ప్రత్యక్షమయేడు. అతని కుశలమడిగేడు. గోదాదేవిని గమనించేడు. ఆమెని తన అంతఃపురంలోకి తీసుకుని ఆమెలాటి మాయాసుందరిని సృష్టించి విష్ణుచిత్తుడితో పంపేడు.

తీరా విష్ణుచిత్తుడు ఇంటికి చేరి పల్లకి తెరిచి చూస్తే దాన్లో గోదాదేవి కన్పించలేదు!
శ్రీరంగనాథుడు తన కుమార్తెని అపహరించేడని అందరితోనూ మొరపెట్టుకున్నాడు విష్ణుచిత్తుడు.
అతని ఆ వ్యథకి భగవంతుడు కూడా భయపడ్డాడు!
ప్రత్యక్షమై “ముసలితనం వల్ల నీకు మతిస్థిమితం తప్పినట్టుంది. నీ కూతురు పదిలంగా నీ ఇంట్లోనే ఉంది. వెళ్ళి చూసుకో ముందు” అని పంపేడతన్ని.
వెళ్ళి చూసేసరికి నిజంగానే అతని ఇంట్లోనే ఉందామె.

రంగనాథుడు పిల్లనడగటానికి బ్రహ్మరుద్రుల్నీ సరస్వతీ పార్వతుల్ని విష్ణుచిత్తుడి ఇంటికి పంపేడు. వాళ్ళు వెళ్ళి అతన్తో గోదాదేవి వివాహవిషయాలు ముచ్చటించేరు. విష్ణుచిత్తుడు పరమానంద భరితుడై అందుకు అంగీకరించాడు.

శ్రీ విలిబుత్తూరులో విష్ణుచిత్తుడి ఇంట్లో సకల దేవతల సమక్షంలో
మహావైభవంగా జరిగింది వివాహం.

సంతుష్టుడై, ఆనందంగా గోదాదేవీ సహితుడై జగాల్ని పాలిస్తున్నాడా నారాయణుడు!

అనుబంధం 1. కొన్ని పద్యాలు.

ఇక్కడ రాయల ప్రత్యేక శైలికి, సంభాషణాచాతుర్యానికి కొన్ని ఉదాహరణలిస్తున్నా.

1. (ఆముక్తమాల్యద విలక్షణతల్లో ఒకటి రాయలు చేసిన ప్రార్థనలు. మిగిలిన కవుల్లా అతను త్రిమూర్తుల్ని, వాళ్ళ భార్యల్ని, వినాయకుణ్ణి స్తుతించడు. వెంకటేశ్వరుణ్ణి, ఆయన ఆయుధాల్నీ, వాహనాల్నీ మాత్రమే స్తుతిస్తాడు. చివరికి లక్ష్మీదేవిని కూడ తలుచుకోడు. ఇది ఆయన వీర వైష్ణవ భక్తికి నిదర్శనం కావొచ్చు. ఐతే గరుత్మంతుడి గురించి ఆయన రాసిన ఈ పద్యం సంస్కృత సమాస భూయిష్టమైనా గొప్ప భావుకతని చూపిస్తుంది)

ఖనటత్‌ పయోబ్ధి వీక్ష్య రసాతలాన్యోన్య
పిండీకృతాంగ భీతాండజములు
ధృత కులాయార్థ ఖండిత సమిల్లవరూప
చరణాంతిక భ్రమత్తరువరములు
ఘన గుహా ఘటిత ఝాంకరణ లోకైక ద్వి
దుందుభీకృత మేరుమందరములు
చటుల ఝంపా తరస్స్వనగరీ విపరీత
పాతితాశాకోణ పరిబృఢములు

ప్రబలతర బాడబీకృతేరమ్మదములు
భాస్వదేరమ్మదీకృత బాడబములు
పతగ సమ్రాట్‌ పతత్ర ప్రభంజనములు
వృజిన తూలౌఘముల తూల విసరు గాత

(గరుత్మంతుడి రెక్కల ఊపుకి వస్తున్న గాలి ఎంత శక్తివంతమైన దంటే సముద్రం ఎగిరి ఆకాశంలో ఉంటే అడుగున పాతాళంలో ఉన్న పాములన్నీ భయంతో ఒకదాన్నొకటి పెనవేసుకున్నాయి; గొప్ప గొప్ప చెట్లు కూడ గూడు కట్టుకోవటానికి పనికొచ్చే పుల్లల్లా అతని కాలి వేళ్ళ చివర్లలో చిక్కుకుని ఉన్నయ్‌;  గుహల్లో మారు మోగుతున్న ఆ గాలి వల్ల ప్రపంచానికి అటూ ఇటూ రెండు దుందుభుల్లాగా ఉన్నాయి మేరు మందర పర్వతాలు; ఆ గాలికి దిక్పాలకులు వాళ్ళ దిక్కుల్లోంచి ఎగిరిపోయి ఎక్కడెక్కడో పడి వున్నారు; మేఘాలు సముద్రంలో ఉన్నాయి; సముద్రం మేఘాల్లో ఉంది. అలాటి గరుత్మంతుడి రెక్కలు నా పాపాల దూది పింజల్ని ఎగరగొట్టు గాక!)

2. (ఇది చాలా ప్రసిద్ధమైన పద్యం. చాలా స్వాభావికమైన వర్ణన.)

తల పక్షఛ్ఛట గుచ్చి బాతువులు కేదారంపు కుల్యాంతర
స్థలి నిద్రింపగ చూచి ఆరెకు లుషస్స్నాత ప్రయాత ద్విజా
వళి పిండీకృత శాటిక ల్సవి తదావాసంబు చేర్పంగ రే
వుల డిగ్గన్‌ వెస పారు; వాని కని నవ్వున్‌ శాలిగోప్యోఘముల్‌

3.  (విష్ణుచిత్తుడి ఇంట్లో అర్థరాత్రయినా కూడా అతిథులకి భోజనాలు పెడుతుంటారని చెప్పే ఈ పద్యం కూడ ప్రఖ్యాతం. చక్కటి శైలితో సాగిపోయే పద్యం)

ఆ నిష్టానిధి గేహసీమ నడురేయాలించినన్‌ మ్రోయు ఎం
తే నాగేంద్రశయాను పుణ్యకథలుం దివ్యప్రబంధాను సం
ధానధ్వానము “నాస్తి శాక బహుతా నాస్య్తుష్ణతా నాస్య్తపూ
పో నాస్య్తోదన సౌష్టవం చ కృపయా భోక్తవ్య”మన్‌ మాటలున్‌

4. (ఎండా కాలంలో పగళ్ళు పొడవయ్యాయని చెప్పటానికి ఈ పద్యంలో వాడిన భావచిత్రం రసమయం)

పడమర వెట్టు నయ్యుడుకు ప్రాశన మొల్లక కూటిపేదలై
బడలిక నూడు నచ్చిలువ ప్రగ్గములన్‌ రవియాజ్ఞ మాటికిన్‌
ముడియిడ పిచ్చుగుంటు రథమున్నిలుపన్‌ పయనంబు సాగమిన్‌
జడను వహించెనాగ దివసంబులు దీర్ఘములయ్యె నత్తరిన్‌

(పడమటి నుంచొస్తున్న వేడి గాలి తినలేక సూర్యుడి రథం పగ్గాలైన పాములకి శోషొచ్చి మాటి మాటికి ఊడిపోతున్నయ్‌. అప్పుడు ఆ రథసారథి రథాన్ని ఆపి దిగి మళ్ళీ వాటిని ముడివేస్తున్నాడు; ఇందువల్ల సూర్యుడి రథం చాల తాపీగా నడుస్తోంది; అందువల్ల పగళ్ళు పొడవైనట్టున్నయ్‌. ఇక్కడ చాలా కవిసమయాల్ని ఒకచోట చేర్చేడు రాయలు.)

5. (ఆముక్తమాల్యదలో సంభాషణలు గమ్మ్తౖతెన పదాల్తో వింతగా ఉంటయ్‌. ఇప్పుడు అలాటివో రెండు పద్యాలు చూపిస్తాను.)

ఆతిథ్యము గొని, హరి తన
చేతోగతి నొలయ, రంతు సేయని విద్వద్‌
వ్రాతంబు చూచి “లాతుల
మా తరవా యుడుగ? మాటలాడుం” డనుచున్‌

(ఇక్కడ ఉన్నది చిన్న వాక్యమే ఐనా అర్థం చేసుకోటానికి కొంచెం సమయం పడ్తుంది. ఇదీ అన్వయం తరవాయి, ఉడుగ (చెప్పటానికి సందేహం ఎందుకు?), లాతులమా (పరాయివాళ్ళమా?), మాటలాడుండు, అనుచున్‌)

6. (ఇవి పాండ్యరాజు తనని వైష్ణవుడిగా చెయ్యటానికి వచ్చిన యామునుడితో అంటున్న మాటలు.)

సంగతియె యోయి? ఇసుమంత ఠింగణావు!
తత్వ్త నిర్ణయ వాదంబు తరమె నీకు?
ఓడితేనియు పట్టి మొర్రో అనంగ
లింగమును కట్టకుడుగ మెరింగి నొడువు!

(చాలా గమ్మత్తయిన పదాలున్నాయిందులో. ఐతే వాటితో ఆ రాజు కంఠస్వరాన్ని ఎంతో గొప్పగా చూపిస్తున్నాడు కవి. దీని అన్వయం ఓయి, సంగతియె (సంగతేమిటో తెలుస్తోందా నీకు?), ఇసుమంత (చిన్న), ఠింగణావు (పొట్టిగుర్రం లాటి వాడివి “చూట్టానికి బుడతడివి” అన్నట్టు), రెండు, మూడు పాదాలు స్పష్టమే; లింగమును కట్టక, ఉడుగము (ఊరుకోము), ఎరిగి (ఇది తెలుసుకుని), నుడువు (మాట్లాడు). )

7. (ఆముక్తమాల్యద కన్న ముందు రాయలు సంస్కృతంలో ఎన్నో కావ్యాలు రాశేడు. ఆముక్తమాల్యదలో కూడా కనిపించేది సంస్కృతం గాని చాలా వ్యావహారికమైన తెలుగ్గాని రాసేప్పుడు అతను most comfortable  గా ఉండటం. దానికి ఉదాహరణ ఈ పద్యం.)

అద్ధా వాగ్విబుధం బహో వచన కవ్యాహార మాహా వచ
స్సిద్ధం బాః కృతతాం గతః కలి రితి శ్రీసూక్తి విద్యాధరం
బిద్ధౌద్ధత్య మగాల్లయం హి కుధియా మిత్యున్నదత్‌ కిన్నరం
బధ్హీరాగ్రణి గెల్పుటుత్సవమునం దయ్యెన్‌ నభంబంతయున్‌

(విష్ణుచిత్తుడు గెలిచినప్పుడు దేవలోకాల్లో వాళ్ళు ఏమని పొగిడేరో చెప్తుంది. విబుధులు (దేవతలు) “అద్ధా” అన్నారట; కవ్యాహారులు (పితరులు) “అహో” అన్నారట; సిద్ధులు “ఆహా” అన్నారట; విద్యాధరులు “కలి యుగం కృత యుగం ఐంది కదా” అనే శ్రీసూక్తి పలికేరట; కిన్నరులు బిగ్గరగా “ఇతర మతాల వాళ్ళ గర్వం అణిగింది కదా” అన్నారట! అన్నవాళ్ళు దేవతలు గనక దేవభాషలోనే చెప్పాడు కవి.)

8. (మనుచరిత్ర లో ప్రఖ్యాత పద్యం “అటజని కాంచె భూమిసురుడు” కి సాటిగా ఉన్న ఈ పద్యం మాలదాసరి కథలోది. అతనిక్కనిపించిన వటవృక్షం వర్ణన.)

కాంచెన్‌ వైష్ణవు డర్థయోజన జటాఘాటోత్థ శాఖోప శా
ఖాంచత్‌ ఝాట చరత్‌ మరుత్‌ రయ దవీయః ప్రేషితోద్యచ్ఛదో
దంచత్‌ కీట కృతవ్రణత్‌ ఛలన లిప్యాపాదితాధ్వన్య ని
స్సంచారాత్త మహాఫలోపమ ఫల స్ఫాయత్‌ వటక్ష్మాజమున్‌

9. (అదే సందర్భంలో ఉన్న బ్రహ్మరాక్షసుడి వర్ణన మరొకరికి సాధ్యమయేది కాదు! )

మృతమర్య్తు రెంటాన నిడ్డ చాలక నెత్రు
రంజిల్లు పెనుపొట్ట ముంజివాని
పల్లచీమల వక్ర భల్లాతకియు పోలె
ఎర్రదుప్పటి నొప్పు కర్రెవాని
వ్యత్యస్త హస్తిమస్తాభ పాయగు గడ్డ
మును దంష్ట్రికలు పొల్చు మొగము వాని
కడుదుర్ల నిడు తుట్టె గతి చొంగలో పాండు
రత మించు కపిల కూర్చంబు వాని

ఎరకు తెరువరి గన శాఖలెక్క జారు
ప్రేవుజందెంబు కసరి పై బెట్టువాని
వ్రేలుడగు బొజ్జగల బూరగాలి వాని
చెంబుతల వాని అవటు కచంబు వాని

10. (సోమశర్మ ఉన్న బిడారుని దొంగలు పట్టుకున్నప్పుడు అందులో ఉన్న వాళ్ళు ఏమేం చేసేరో చెప్పే ఈ పద్యం కూడా ముచ్చటైంది మనుషుల స్వభావాల్నీ, వాళ్ళ మాటల్నీ కళ్ళక్కట్టి చూపించటంలో.)

పసలేదు నిలరోయి పాపులారా యని
దేవాయుధంబులు రూవు వారు
పైడిబాసము చెట్ల పడవైచి దుడ్డు పె
ట్లకు పారుచునె ఒలెల్‌ వైచువారు
బరువు డించి కటారి పరు చించి నిల్చి యిం
దెందు వచ్చెదరని ఎదురువారు
వస్త్రంబు కొండు దేవర ఓయి ఇది చన్న
పస్తని దయపుట్ట పలుకువారు

కలవి మామూక నిప్పింతు, తొలగు, డొకటి,
ఆడుదాని చేనంటకు డనుచు పెద్ద
తనము నభిమానమును తెంపు కనగ పలికి
నిలిపి దోపిచ్చువారునై తొలగిరపుడు

11. (చివరగా, కృష్ణరాయలు తన గురించి చెప్పుకున్న ఈ చివరి పద్యంతో ముగిస్తాను.)

ఇది నీలాచల నీలచేలక సుభద్రేందీవరాభాక్షి కో
ణ దృగంచత్‌ భుజ వీర్య ధుర్య జయ సన్నాహార్భటీ వాద్య భీ
త్యుదితేభేశ్వర కృష్ణరాయ మహిజా న్యుత్పాదితాముక్తమా
ల్యద నాశ్వాసము సప్తమంబలరు హృద్యంబైన పద్యంబులన్‌

అనుబంధం 2. యామునుడు చెప్పిన రాజనీతులు కొన్ని.

విసుక్కోకుండా ప్రజల్ని రక్షించాలి రాజు. రాజు ప్రజల మేలు కోరితేనే ప్రజలు రాజు మేలు కోరుతారు. ప్రజలంతా కోరిన కోర్కెని పరమేశ్వరుడు తీరుస్తాడు.

ఎవడినైనా ముందు పెద్దవాణ్ణి చేసి ఆ తర్వాత తగ్గిస్తే వాడు మొదల్లో ఉన్న తన తక్కువ స్థితిని తల్చుకోడు ఉన్నతస్థితి నుంచి కింద పడ్డాననే బాధపడతాడు. కాబట్టి శీలవంతులైన వాళ్ళని గుర్తించి వాళ్ళని క్రమక్రమంగా వృద్ధిలోకి తీసుకురావాలి.

జాతిభ్రష్టులైన బ్రాహ్మణుల్ని దగ్గరికి రానియ్యవద్దు. ఐతే మంత్రుల్గుగా ఉండాల్సిన బ్రాహ్మణులు ఎలాటి వారంటే వయసు ఏభైకి పైన, డెబ్భైకి లోపల వుండాలి; బాగా చదివిన వాళ్ళు కావాలి; అధర్మభీతి, రాజనీతి తెలియాలి; వాళ్ళ పూర్వులెవరూ రోగిష్టులై వుండకూడదు. ఈ గుణాలున్న వాళ్ళు దొరక్కపోతే తనే స్వయంగా రాజనీతి నడపాలి తప్ప ఎవర్ని బడితే వాళ్ళని మంత్రులు చెయ్యకూడదు.

డబ్బు వల్లే ఏ పనీ కాదు. పనిచేసే వాళ్ళకి దాని మీద ఆసక్తి, రాజు మీద విశ్వాసం ఉండాలి. అలాటివాళ్ళ విషయంలో రాజు కూడ లోభించకుండా డబ్బివ్వాలి, దాపరికం లేకుండా ఉండాలి.

డబ్బు వసూలు, దేవాలయాధికారము ఒక్కడికే ఇవ్వొద్దు డబ్బు సరిగా రాకపోతే ఆలయాల ఖర్చు తగ్గిస్తాడు; ఆలయాల సొమ్ము తినబోయేడా, రాజుకొచ్చే డబ్బుతో కూడ అది కలుస్తుంది గనక రాజు కూడ వాడి పాపంలో పాలుపంచుకోవలసొస్తుంది.

రైతు ముందుగా పొలాన్ని స్వాధీనం చేసుకుని, తర్వాత దాని చుట్టూ ముళ్ళకంచె నాటి, దుక్కి దున్నే ముందు గడ్డల్ని వేర్లను ఏరేస్తాడు. రాజు తన రాజ్యాన్ని కూడ అలాగే చూసుకోవాలి.

ఎవడన్నా అబద్ధాలు చెప్తున్నాడని అనుమానం వస్తే వెంటనే వాణ్ణి ఏమీ చెయ్యొద్దు. జాగ్రత్తగా వాడి విషయం అంతా ఆలోచించి నిజంగానే అబద్ధాలు చెప్తున్నాడని నిశ్చయం చేసుకో. అప్పుడైనా వాణ్ణి పన్లోంచి తీసెయ్యొద్దు నీకు దూరంగా ఉండేట్టు చూడు.

అరణ్యాల్లో ఉంటూ నీ ప్రజల్ని  బాధించే కిరాతుల్లాంటి వాళ్ళతో తలపట్టానికి ఆ చుట్టుపక్కల ఊళ్ళని నీ వాళ్ళు కాని శూరులకి ఇవ్వు. అప్పుడు వాళ్ళూ వాళ్ళూ కొట్టుకుచస్తారు.

బోయలు, చెంచులు మొదలైన వాళ్ళు వాళ్ళకి పాలన్నం పెట్టినంత మాత్రాన విశ్వాసవంతులౌతారు. ఐతే వాళ్ళకి కోపం రావటం కూడ చాలా తేలికే. వాళ్ళ విషయంలో మంచితనంతో ఉండాలి.

గట్టివాడొకడు ఒక పని సాధించటానికి మార్గం కనుక్కుని చెప్తే, వాడంటే ఈర్య్ష ఉన్న మరొకడు దానికి వ్యతిరేకంగా చెప్తాడు. అక్కడ ఎవరి వైపూ వెళ్లకుండా, ఆ తర్వాత మాత్రం మొదటివాడు చెప్పినట్టు చెయ్యి.

చెడ్డమంత్రులు చాలా విధాల ప్రమాదాలు కలిగిస్తారు. వాళ్ళ సంగతి చూడటానికి గట్టివాణ్ణి, మంచివాణ్ణి వాళ్ళ మీద నియోగిస్తే వాడే వాళ్ళ విషయం చూస్తాడు.

అధికారులు ఎప్పుడూ రాజుకు మిత్రులు కారు; వాళ్ళ రాబడి వాళ్ళు చూసుకునే వాళ్ళే. చెడ్డపనులు చేసే అధికారుల్ని పూర్తిగా వదిలెయ్యకుండా అతిజాగ్రత్తగా నడిపిస్తుండాలి.

నువ్వు కష్టాల్లో ఉన్నప్పుడు ఎవడు నీకు అపకారం చెయ్యబోతాడో వాణ్ణి ఆ కష్టం తీరేక హింసింసొద్దు వాడి ఆస్తి తీసుకో; దాంతో వాడి మదమూ తగ్గుతుంది, నువ్వు హింసించకుండా వొదిలిపెట్టినందుకు వాడు నీకు కృతజ్ఞుడుగానూ ఉంటాడు.

ఎంత చిన్న చోటులోనైనా వ్యవసాయానికి నీళ్ళ వసతులు కలిగించాలి రాజు. దానివల్ల పంటలు పెరిగి పన్ను వసూళ్ళూ ఎక్కువౌతయ్‌. అలాగే పేదల దగ్గర పన్నులు తక్కువ తీసుకుని, వాళ్ళు వృద్ధిలోకి వచ్చేట్టు చూస్తే తర్వాత వాళ్ళ నుంచి కూడా మంచి ఆదాయమే వస్తుంది. అందుకని ఇళ్ళు, భూములు, పశువులు వదిలేసి వెళ్ళబోయే వాళ్ళని ఆదుకుని వాళ్ళు నిలదొక్కుకునేట్టు చెయ్యాలి.

రాజు తన ఆదాయంలో సగం సైన్యం కోసం, తనని గెలిపించిన సైన్యం భరణం కోసం వాడాలి; మిగిలిన దాన్లో సగం దానాలకీ భోగాలకీ, మిగతా సగం బొక్కసాన్ని నింపటానికి వాడాలి. చారుల ద్వారా మంత్రుల్ని, శత్రువుల్ని కనిపెట్టి వుండాలి. రాజ్యంలో దొంగల భయం లేకుండా చెయ్యాలి. ఒక దొంగ పట్టుబడితే వాణ్ణి వెంటనే శిక్షించాలి. ఆలస్యం చేస్తే వాడు తప్పించుకుని పోవచ్చు. అలా జరిగితే వాడిక్కాని, మిగిలిన వాళ్ళకి గాని రాజంటే భయం ఉండదు.

ఎప్పుడూ నీతిమార్గంలో నడవాలి రాజు. తను తెలుసుకోవలసిన విషయాలు వీలైనంతగా స్వయంగా తెలుసుకుని ఉండాలి. తెలియని కొద్ది వాటికి ఆప్తుల్ని, మిత్రుల్ని అడగాలి. తెలియని విషయాల్లో తన అభిప్రాయమే ఒప్పనుకోకూడదు.

భోగాలనుభవిస్తున్నా ఎలుగుబంటి లాగా ఒక కంటితో ఎప్పుడూ రాజ్యం లోపలి, బయటి శత్రువుల్ని కనిపెట్టి ఉండాలి.

భిక్షువులు, సన్యాసులు మొదలైన వాళ్ళకు డబ్బు, ఊళ్ళు ఇవ్వకు. ఇస్తే వాళ్ళు తమ విద్యల్ని వదిలేస్తారు. వాళ్ళ పట్ల భక్తి చూపిస్తే చాలు.

రాజు శూరుడైనా తన కొలువులో దొరలు తమని తాము పొగుడుకుంటే విసుగు చూపించకుండా వినాలి. దానివల్ల వాళ్ళకి తృప్తీ కలుగుతుంది, అవసరాల్లో ఇంకా ఉత్సాహంగా కష్టపడతారు.

వాణిజ్యం పెంచటానికి రేవుల్ని వృద్ధి చెయ్యాలి. ఈతి బాధల వల్ల ఇతర దేశాల జనం వలస వస్తే వాళ్ళని తన శక్తి కొద్ది ఆదుకోవాలి. తోటలు, దొడ్లు, గనులు చూడటానికి ఆప్తులైన వాళ్ళని నియమించాలి.

యుద్ధానికి వెళ్ళేప్పుడు ఒకటి రెండు రోజుల ప్రయాణం తర్వాత ఆగుతూ తన సైన్యాలన్ని కూడుకునే అవకాశం కలిగించాలి. అలలు అలలుగా వెళ్ళకూడదు. తీరా వెళ్ళేక అవతలి రాజు బలవంతుడైతే అతని సత్కారాలు స్వీకరించి వెనక్కు మళ్ళాలి; బలహీనుడైతేనే ముట్టడించాలి. శత్రురాజు తన ప్రజల్ని, సామంతుల్ని సరిగా చూడని వాడైతే ముందుగా అతని సామంతులకి అభయం ఇచ్చీ, మణిభూషణాలు పంపీ మంచి చేసుకోవాలి.

రాజుకి ముఖ్యమైన ప్రమాదం లోపలిశత్రువుల నుంచి. అందువల్ల లోపల శత్రువులున్నప్పుడు శత్రురాజు యుద్ధానికొస్తే వాడికి సగం రాజ్యం ఇచ్చైనా సంధి చేసుకుని ముందు లోపలి శత్రువుల్ని అణచాలి.

రాజు చెయ్యకూడని పనులు ఏమిటంటే క్రూరమైన శిక్షలు వెయ్యటం, చెప్పుడు మాటల గురించి లోతుగా ఆలోచించకపోవటం, శత్రువు సంధికి వస్తే ఈసడించటం, శత్రురాజు గురించి సమాచారం తెచ్చిన వాణ్ణి శిక్షించటం, తనకి వ్యతిరేకుడైన మంత్రికి తెలిసేట్టు పనులు చెయ్యటం, విశ్వాసం లేని వాళ్ళని దగ్గరుంచుకోవటం, విశ్వాసపరుల్ని దూరం చెయ్యటం, మంత్రాంగంలో మొహమోటపట్టం, జనానికి పీడలొచ్చినప్పుడు లోతుగా విషయాలు విచారించకపోవటం, వ్యసనాలు ఉండటం, ఈర్య్ష పడటం.

దొరల మధ్య ఒకరికొకరికి పోటీలు ఉండేట్టు చూడాలి. అప్పుడు ఒకడి గుట్టు మరొకడు నీకు చెప్తాడు. సైన్యాధికారుల విషయంలోనూ ఇంతే.

సామాన్యంగా యుద్ధాలకి రాజు స్వయంగా వెళ్లకూడదు. తన ప్రతినిథిగా వెళ్ళే వాణ్ణి, విశ్వాసుడైన వాణ్ణి చూసుకోవాలి. వాడికి డబ్బు, ఇతర భోగాలు సమృద్ధిగా ఉండేట్టు చూడాలి.

నీ దేశం ఎల్లల్లో ఉన్న అడవుల్ని వృద్ధి చెయ్యి. మధ్యలో ఉన్నవాటిని నరికించు లేకపోతే దొంగలు చేరతారక్కడ.

మన్నెం జనం చాలా తప్పులు చేస్తారు. దండించి వాళ్ళని మార్చలేవు. బహుమానాలిచ్చి, నిజం తప్పకుండా మెలిగి, వాళ్ళతో స్నేహం చెయ్యి. నీ యుద్ధాల్లో బాగా సహాయపడతారు వాళ్ళు.

ఏనుగులు, మంచి గుర్రాలు దిగుమతి చేసే వర్తకుల్ని అన్ని సౌకర్యాలిచ్చి నీవాళ్ళుగా చేసుకో. వాళ్ళు వాటిని నీ శత్రువులకి చేర్చకుండా పనికొస్తుంది.

ఇతర రాజ్యాల రాయబారుల్తో సరస సంభాషణలు చెయ్యాలి. వాళ్ళ ముందు తన అనుచరులు ఇదివరకు ఆ రాజులు చేసిన అపకారాల గురించి మాట్టాడేట్టు చేసి, తను ఆ రాజుకి మిత్రుడిలా నటిస్తూ సర్ది చెప్పాలి.

దుర్గాల్ని తన మేలు కోరేవాళ్ళు, తరతరాలుగా తమతో పనిచేస్తున్న వాళ్ళకి ఇవ్వాలి. ఒక్కో దుర్గంలో వందేళ్ళ పాటు సరిపడే సామాగ్రి ఉంచాలి. సామంతరాజులందరికీ సమానంగా భూములివ్వాలి. శత్రురాజు బలహీనుడైనప్పుడు హఠాత్తుగా వెళ్ళి అతన్ని జయించాలి దాని వల్ల రెండు వైపులా నష్టం జరగదు.

శత్రువుల మీద రాజు ప్రతిజ్ఞలు చెయ్యకూడదు. యుద్ధానికెళ్తే పని జరగొచ్చు, జరక్కపోవచ్చు. జరగనప్పుడు మరో మంచి సమయం కోసం ఆగాలి తప్ప తొందరపడకూడదు. మారణయంత్రాలున్న చోట్లకి రాజు పోకూడదు, సైన్యాన్నే పంపాలి. యుద్ధాలు చెయ్యి, రాజ్యాలు జయించు. ఆ రాజుల రాణులు దొరికితే వాళ్ళని సోదరుడి లాగా చూసుకో. రాయబారుల ముందు వాళ్ళ రాజుల గురించి చెడ్డగా మాట్టాడొద్దు.

ఎవడన్నా మనసుకి నచ్చిన ఆలోచనలు చెప్తే అక్కణ్ణుంచి రాజులు వాణ్ణే మాటిమాటికి సలహా అడుగుతారు. దాంతో వాడికి గర్వం వచ్చి పనులు కావలసిన వాళ్ళ దగ్గర లంచాలు తీసుకుని రాజుకి చెడ్డ ఆలోచనలు చెప్తాడు. అలాటి వాళ్ళని చారుల ద్వారా గమనిస్తూ వుండాలి ఎప్పుడూ.

కపటం వున్న మనుషులు నువ్వు బాగున్నప్పుడు పొగుడుతారు, కష్టాల్లో ఉన్నప్పుడు పారిపోతారు. జాగ్రత్తగా గమనించు.

రాజు తన రాజ్యాన్ని ఎలా కాపాడుకుంటాడో అలాగే తన శరీరాన్ని, ఆరోగ్యాన్ని కాపాడుకోవాలి.

రాజు దినచర్య ఇలా ఉండాలి పొద్దున్నే వైద్యులు, జోస్యులు అతన్ని కలవాలి; జాము పొద్దు తర్వాత డబ్బు విషయాలు కనుక్కోవాలి; ఆ తర్వాత వ్యాయామం, వంటవాళ్ళకి ఆజ్ఞలు; మధ్యాన్నం దేవతార్చన, ధర్మగోష్టి; భోజనం అయాక ముందు విదూషకుడు, తర్వాత పౌరాణికులు, కవుల్తో గోష్టి; సందెవేళ చారుల్తో ముచ్చట్లు, గానసభ; రాత్రికి ప్రేయసితో సల్లాపాలు, సుఖనిద్ర.

నీ సేవకుల్లో మూడు రకాల వాళ్ళుంటారు ఎప్పుడూ నీ మంచి కోరేవాళ్ళు, మంచిచెడ్డలు రెండూ కోరేవాళ్ళు, చెడే కోరేవాళ్ళు. ఎవరు ఎవరో గ్రహించాలి నువ్వు. నీకు ఎవడైనా బాగా నచ్చితే, అన్ని విషయాలు తెలుసుకుని నిశ్చయించుకుని, ఒక్కసారిగా హఠాత్తుగా అతను ఆశించలేనంత డబ్బిచ్చి ఆశ్చర్యపరుచు.

చారుడు రాజు ఊరివాడై ఉండాలి, నానా భాషలు తెలిసినవాడు, ఇతర చారులెవరో తెలీని వాడు, మిగిలిన చారులకి తను తెలియని వాడు కావాలి.

రాజు భోజనంలో రకరకాల పదార్థాలు ఉంటాయి గనక బాగా ఆకలిగా ఉంటే తప్ప తినకూడదు.

రాజ్యం చేసేప్పుడు ఎన్నో పాపాలు కట్టుకోకతప్పదు. వీలైనంత అధర్మం జరక్కుండా చూసుకోవటం అవసరం. నీ ధర్మం నువ్వు నిర్వర్తించు.
-----------------------------------------------------------
రచన: కె. వి. ఎస్. రామారావు, 
ఈమాట సౌజన్యంతో