Friday, April 20, 2018

పాత తెలుగు సాహిత్యం ఎందుకు చదవాలి?


పాత తెలుగు సాహిత్యం ఎందుకు చదవాలి?



సాహితీమిత్రులారా!





ప్రాచీన సాహిత్యం అంటే ఏవగింపుగా తయారవుతున్న కాలమిది
మొన్నొక కవి శతకం వ్రాసి తోటి కవి, పండిత మిత్రునికివ్వగా
ఎందుకయ్యా ఇంత శ్రమపడ్డావు నువ్వు చెప్పదలచుకొన్న విషయం
మామూలు మాటల్లో వచనంలో చెబితే ఎంత బాగుణ్ణు 
ఇంత అవసరమా అని ఒక వెటకారపు చూపుతో చెప్పగా 
పాపం ఆకవి చిన్నబుచ్చు కొని
తనుచేసిన తప్పేమిటో తెలుసుకొనే ప్రయత్నంలో పడ్డాడు కాని
ఆ కవి ఇంతవరకు అదేమిటో అర్థంకాలేదు.
ఈ వ్యాసం చదవండి పరుచూరి శ్రీనివాస్ గారి వ్యాసం,
అంతర్జాల మాసపత్రిక ఈమాట సెప్టెంబర్ 2004లో ప్రచురించినది
మనకు పనికొస్తుందేమో అని ఆశతో ఇక్కడ.........

మూడు సంవత్సరాల క్రితం ఇండియా వెళ్తుంటే స్నేహితులొకరు “ఆముక్తమాల్యద” టీకాతాత్పర్య సహితంగా దొరికితే కొనిపెట్టమన్నారు. ఏ పుస్తకాల కొట్లో అడిగినా దొరకలేదు. ఈ మధ్యమరొకరు ఇరవయ్యో శతాబ్దపు ముందు నాటి సాహిత్యం ఏది దొరికినా తీసుకోమన్నారు. చెప్తేనమ్మరు కాని, గుంటూరు లాంటి పెద్ద పట్టణంలో కూడా, ఒక్క కావ్యమంటే ఒక్కటి కూడా దొరకలేదు. ఒక ప్రముఖ ప్రచురణకర్తతో అదే మాటంటే “అడిగేవారూ లేరు, చదివే వారూ లేరూ”అన్నారు. పాత సాహిత్యం అంటే ఆసక్తి ఎందుకు తగ్గిపోతుంది, దాన్ని మళ్ళీ పెంచడానికి మనం ఏం చేయాలి, పెద్దనని, శ్రీనాథుణ్ణి పక్కన పెట్టి షేక్స్పియర్‌ని, మిల్టన్‌ని ఎందుకు చదువుతాం, మొదలైన ప్రశ్నలకు నా దగ్గర సమాధానాలు లేవు కాని, నేనెందుకు చదువుతానో మాత్రం చెప్పదలచుకున్నాను.

నాకు చరిత్రంటే ఆసక్తి. తెలుగు సమాజపు సాంఘిక స్థితిగతులు గడచిన వేయి సంవత్సరాలలో ఏవిధంగా మారుతూ వచ్చాయో అర్థం చేసుకోవాలన్నది నా ప్రయత్నం. (అంతో ఇంతో తెలుగుసాహిత్యం అంటే అభిమానం ఉందనుకోండి.) ” ఆముక్త మాల్యద” పేరెత్తాను కాబట్టి ఆ పుస్తకం గురించి ముందుగా మాట్లాడుకుందాం. దాన్ని ప్రబంధయుగంలో కృష్ణదేవరాయలు రాశాడని మనందరికీ తెలుసు. అది వైష్ణవ సాంప్రదాయం నుండి మనకు పరిచితమైన “గోదాదేవి కథ” అని అందరం అనుకుంటాం. (అవునో కాదో తెలుసుకోవాలంటే ఆ పుస్తకం చదవండి మరి) అందులో గోదాదేవి కథ కంటే రాజనీతి పాఠాలు ఎక్కువని కొందరు అభిప్రాయపడ్డారు. ఇలా భక్తి కావ్యమనో, లేకుంటే రాజనీతి పాఠాలు చెప్పే పుస్తకమనో దాన్ని పట్టించుకోని వాళ్ళే ఎక్కువ. దానిలోని కవితా విలువల్ని పట్టించుకున్న వాళ్ళు కూడా చారిత్రక విలువల్ని గుర్తించలేకపోయారు. పోతే, ఆ పుస్తకం “పూర్తిగా” చదివి వుంటేనో, లేకుంటే చదివిన మనవాళ్ళు ఆంగ్లంలోకి అనువదించి పెడితేనో విజయనగర చరిత్ర కొంతైనా వేరుగా రాయబడి వుండేదని నా నమ్మకం.

కవితా పరంగా దానిలోని ఋతువర్ణనలూ, దైనందిన జీవితంలోని సంఘటనల వర్ణనలూ చూడండి. అసలు ఆయన వాడిన భాష అంతకు ముందు ఎవ్వరూ వాడలేదు. భాషకీ, సాహిత్యానికీ, సంస్కృతికీ విడదీయరాని సంబంధం వుంటుందని మనకందరికీ తెలిసిన విషయమే. “ఆముక్తమాల్యద”లో కూడా ఈ సంబంధాన్ని చక్కగా చూడవచ్చు. రాజు మారుతున్నాడు, ఒక కొత్త రాజ్యం నిర్మించబడుతుంది అక్కడ. అలాగే రాజ్యసిద్ధాంతం కూడా మారుతుంది. ఒక కొత్త రాచరికపు వ్యవస్థని రాయలు అక్కడ ప్రతిపాదిస్తున్నాడు.

“ఆముక్త మాల్యద” విషయం అలా వుంటే, మరో ప్రక్క “క్రీడాభిరామం”, “హంసవింశతి”, “శుకసప్తతి” లాంటి కావ్యాల్లో నాటి సాంఘిక చరిత్రకు సంబంధించిన ఎన్నో విలువైన విషయాలున్నాయని గుర్తించినవారు కూడా వాటిలోని కవితా విలువల్ని పట్టించుకోలేదు. (మొదటి రెండు పుస్తకాలు ఇరవయ్యో శతాబ్దపు మొదటి భాగంలో అశ్లీల సాహిత్యంగా పరిగణింపబడి బహిష్కరింపబడ్డాయన్న విషయం గుర్తించ తగ్గది)

“ఈ కాలంలో టీకా, టిప్పణీలు లేకుండా పద్య కావ్యాలను చదవడం కష్టం. అసలు మొన్నటిదాకా తెలుగులో వచనం లేదుగా” అనే చాలామందిని నేనెరుగుదును. (వీళ్ళు పల్లెటూళ్ళలో కరణాలు వందలేళ్ళుగా తమ రికార్డులు ఎలా రాశారని ఔకుంటారో మరి!) పదహారో శతాబ్దపు చివరి భాగం నుండే తెలుగులో వచనం రాయబడేదనీ (చూ : “ప్రతాపరుద్ర చరిత్రము”ఏకామ్రనాథుడు) పదిహేడో శతాబ్ది నుంచి అది విస్తృతంగానే వాడబడిందని ఎందరు గమనించారు! తెలుగుకి అంతో ఇంతో సేవ చేసిన సి. పి. బ్రౌన్‌, ఈ దేశం విడిచే ముందు కొన్ని వేల తాళపత్ర గ్రంథాల్ని, రాతప్రతుల్ని ఈరోజు Tamilnadu Archives లేక GOML (Govt. Oriental Manuscripts Library , చెన్నై) అని పిలువబడుతున్న చోట భద్రపరచి వెళ్ళాడని, ఆ సేకరణలో చరిత్రనుండి (ఉదా: హైదరు చరిత్ర) వేదాంతం (ఉదా : తారక బ్రహ్మరాజీయము) వరకు అనేక అంశాలపై గద్యరచనలే ఉన్నాయని మనవాళ్ళు గమనించలేదంటే నమ్మశక్యంగా లేదు. అలాగే మెకన్జీ సేకరించిన కైఫీయత్తులనూ, బంగోరె ఎంతో కష్టనష్టాలకోర్చి లండన్‌నుండి తిరుపతికి చేర్చిన బ్రౌన్‌ రాతప్రతుల్ని కూడా! వీటి వివరాలన్నీ చాలా యేళ్ళుగా కేటలాగుల రూపంలో అందుబాటులో ఉన్నాయన్నది ఇక్కడ గమనార్హం.

“దక్కను చరిత్ర”, “దక్షిణ భారత చరిత్ర” అన్న టైటిల్స్‌ పెట్టుకుని మహారాష్ట్ర, తమిళనాడుల చరిత్రలకే పరిమితమై పోతారని గోలపెట్టే తెలుగువాళ్ళని చూశాను. ఆ చరిత్రకారులకి తెలుగు రాకపోవడమే మన పాపం.మరి మనం అనువాదాలు అందించ వచ్చు గదా అన్న ఆలోచన మన వాళ్ళకెవరికీ వచ్చినట్లు లేదు. వాళ్ళను వదిలేద్దాం. మరి తెలుగు వచ్చినవారు కూడా అరబ్‌, ఫ్రెంచ్‌, పోర్చుగీసు, ఇంగ్లీషు పర్యాటకులు : Barbosa, Al Biruni, Bussy, Tavernier, Thevenot, S. Master , రాసిన రాతల మీదే ఎందుకు ఎక్కువగా ఆధారపడతారో కూడా నాకు బోధపడని విషయం.

పదేళ్ళక్రితం ఒక అమెరికన్‌ ప్రొఫెసరు గారు “రాయవాచకాన్ని” ఆంగ్లంలోకి అనువదించారు. విజయనగర చరిత్రపై పనిచేసే చరిత్రకారులందరూ “ఇంత విలువైన పుస్తకం తెలుగులో ఉందన్న సంగతి మాకు తెలియదే” అని విస్తుపోయారు. ఆయనే క్రొత్తగా “నౌకా వాణిజ్యం” పై రాస్తూ, శ్రీనాథుడు తన “హర విలాసం” కృతిభర్త అయిన త్రిపురాంతకసెట్టిని స్తుతించే పద్యాల్లో నుంచి ఆనాటి వాణిజ్యానికి సంబంధించిన కొంత విషయ సంగ్రహణ చేశారు. మరో అమెరికన్‌ ప్రొఫెసరుగారు”ప్రతాపరుద్ర చరిత్రా”న్ని తమ కాకతీయ చరిత్ర పుస్తక రచనలో ఎంతో సమర్ధవంతంగా వాడుకొన్నారు. వెల్చేరు నారాయణరావు, సంజయ్‌ సుబ్రహ్మణ్యం, డేవిడ్‌ షూల్మాన్‌ గార్లు తంజావూరు, మదురై సంస్థానాలలో వెలువడిన సాహిత్యాన్ని (అహల్యా సంక్రందనము, విజయ విలాసము, రాధికా సాంత్వనము, సారంగధర చరిత్ర మొ.) విశ్లేషిస్తూ 16, 17 శతాబ్దాల నాయక రాజుల చరిత్రను అత్యద్భుతంగా పునర్నిర్మించిన పద్ధతి మనందరికీ తెలుసు. ( Symbols of Substance – Court and State in Nayaka Period Tamilnadu, Oxford University Press, 1992, 1999 ) మరి తెలుగుదేశంలో వుంటున్న వాళ్ళెవ్వరూ ఇలాంటి తరహాలో పరిశోధనలు చేస్తున్నట్లుగా నాకు కనబడడం లేదు.

ఇప్పటికీ చాలామందికి “చరిత్ర” రచనంటే శిలా శాసనాలనూ, రాగి రేకులనూ, నాణాలనూ, విదేశీ పర్యాటకుల వర్ణనలనూ శోధించడం అనే అభిప్రాయం వుంది. ఆ శాసనాలలో ముఖ్యమైనవి చాలావరకు సాహిత్య రచనల లాగే చేయబడ్డాయన్న విషయాన్ని మన వాళ్ళు విస్మరించడం గమనించండి.ఇంక మనకున్న పురాణాలు, కావ్యాలు, ఇతిహాసాలు అద్భుత వర్ణనలుగానూ, అభూత కల్పనలుగానూ అధికుల చేత కొట్టి వేయబడ్డాయి. లేదా దైవీకరించబడి అన్ని రకాలైన పరిశోధనలకూ దూరం చేయబడ్డాయి. అలా వాటిని తోసి పుచ్చకుండానో, మౌఢ్యపు నమ్మకాల్లో పూడ్చివేయకుండానో శ్రద్ధగా పట్టించుకుంటున్న వారి సంఖ్య ఇంకా తక్కువే.

“ప్రతాపరుద్ర చరిత్రం”, “రాయ వాచకం” లాంటి పుస్తకాలు రాజకీయ చరిత్రతో పాటు సాంఘిక చరిత్ర కూడా తెలుసుకోవడానికి ఉపయోగ పడతాయి. మతాలు, మతావేశాలు, వైషమ్యాలు, సాంఘిక మర్యాదలు, సంప్రదాయాలు, నగర వృత్తులు, పంటలు, ఇలా ఎన్నో విషయాలపై విలువైన సమాచారం మనకు “సాహిత్యం” నుంచి కూడా లభిస్తుంది. సమన్వయ దృష్టి, సమీకరణ సామర్య్ధాలతో లోతుకు పోయి పరిశీలిస్తే ఒక మంచి సాహిత్యం చదివామన్న అనుభూతితో పాటుగా చరిత్రకారుడికి ప్రయోజనమైన అనేక అంశాలను కూడా అందుకోగలం.

ఇంత మంచి సాహిత్యాన్ని, దానిలోనే పాక్షికంగా చరిత్రను కూడా కూర్చుకున్న మనం ఈనాడు దాన్ని ఎందుకు విస్మరించాం అన్నది క్షుణ్ణంగా పరిశీలించవలసిన విషయం. ప్రస్తుతానికి మరీ లోతుకు పోకుండా కొన్ని ముఖ్య కారణాలను మాత్రం ప్రస్తావించి వదిలేస్తాను. ఇరవయ్యో శతాబ్దానికి ముందున్నది క్షీణ యుగమని, ప్రబంధ యుగంలోనూ, దానిని మించి నాయక రాజుల యుగంలోనూ సాహిత్యం అన్న పేరుతో తయారయింది పచ్చి శృంగారమని, అశ్లీల సాహిత్యమని, ఆ కాలపు రచనలు కేవలం అనువాదాలూ, అనుకరణలే అని నమ్మకాల్ని పెంచుకుని మనకు మనం చాలా నష్టం కలగ చేసుకున్నాం. ఈ అభిప్రాయాలు బలంగా పాతుకు పోవడంలో ప్రధానంగా ఇద్దరు వ్యక్తులు కీలకమైన పాత్ర వహించారు. ఒకరు కందుకూరి వీరేశలింగం, మరొకరు సి. ఆర్‌. రెడ్డి.(ఇది వాళ్ళని కించపరిచే ఉద్దేశ్యంతో అంటున్నది కాదు.) ఇద్దరూ అపరిమితంగా ఆంగ్లేయుల ప్రభావానికి
గురయి Victorian morals తో వ్యవహరించిన వారే. నిజానికి వీరేశలింగానికి ముందు మనది మలినమైన సాహిత్యమని అన్నవారెవ్వరూ కనపడడంలేదు. కట్టమంచిగారు విదేశాలలో చదువుకొన్న కారణంగానో, మరి ఆయన చేపట్టిన ఉన్నత పదవుల వల్లనో, లేక ఆయనకున్న రాజకీయపలుకుబడి కారణంగానో, ఆయన రాసిన “కవిత్వ తత్వ విచారం” అన్న వ్యాసం అందరికీ పాఠ్యనీయాంశమయింది. ఇంతా చూస్తే, తొమ్మిది వందలేళ్ళ తెలుగు సాహిత్యంలో ఆయనకు తిక్కన అంటే కొంచం గౌరవం. సూరన “కళాపూర్ణోదయం” కాసింత నచ్చింది. అంతే! చివరకు వీరి వాదనలవల్ల అసలు మనం ఆ కాలపు సాహిత్యాన్ని చదవనక్కరలేదు అన్న అభిప్రాయం సర్వత్రా వ్యాపించింది. వీరిద్దరూ ఇలా కొట్టి పారేసుండక పోతే మనం వాటిని ఇంకా చదువుతుండేవాళ్ళమనే నేననుకుంటున్నాను. దానికి తోడు గత శతాబ్దం అధిక భాగంలో “ప్రగతిస్వామ్య వాదులమని”చెప్పుకుంటూ వచ్చిన కొందరు కవులు, కవితా విమర్శకులు వాళ్ళకున్న కారణాల వల్ల కట్టమంచిని, కందుకూరిని పొగడ్తలతో ముంచెత్తారు. వీళ్ళ హోరులో ఏమయినా అసమ్మతి ప్రకటింపబడినా అది ఎవరికీ సరిగా వినిపించకుండా కొట్టుకుపోయింది. (ఒక్క విశ్వనాథ సత్యనారాయణ కంఠాన్నిమినహాయిస్తే!) క్రమక్రమంగా అంతకు ముందు చదవదగ్గది మన సాహిత్యంలో ఏమీ లేదు అనే భ్రమలో పడి పోయాం.

నిజానికి 50-60 ఏళ్ళ క్రితం వరకు కూడా వేదం, వెంపరాల, తేవపెరుమాళ్ళయ్య, మానవల్లి లాంటి వారు “ఆముక్తమాల్యద”, “మనుచరిత్ర”, “వసుచరిత్ర” లాంటి కావ్యాలను సంశోధించి టీకాతాత్పర్య సహితంగా ప్రచురిస్తే, సంస్కృత కావ్య సంశోధకులకీ, జర్మన్‌ ఫిలాలజిస్టులకీ మనం ఏమాత్రమూ తీసిపోమని గర్వించాం కూడా. మరీనాడు అలాంటి సంశోధనలు వెలువరించగలవారున్నారా అని నాకు సందేహం. ఇది పాతని పొగడటమూ, కొత్తని తెగడటమూ కాదు. “మంచి”, “చెడ్డ” అన్న విభజనలతో మనని మనమే చాల నష్ట పరుచుకున్నట్లున్నాం. “Classics”, “modern” అనే భేదంతో కాకుండా రెండింటినీ ఆధునిక దృక్పథంతో చదవాలన్నదే నేను కోరేది.

చివరిగా వెల్చేరు నారాయణరావుగారు (పాదసూచిక చూడండి) చెప్పినట్లు “మనందరం పాశ్చాత్య ఆధునికతా ప్రభావితులమే. ఆధునికత ఒకవైపు (భావి జీవనానికి అవసరమైన) చైతన్యాన్ని అందిస్తూనే, మరోవైపు పాలితులుగా మనల్ని భావదాస్య దౌర్బల్యానికి గురిచేయడం ద్వారా రెండు విభిన్నమైన ప్రభావాలని మనపై చూపింది. ఆధునిక భావాలని వద్దనుకోవడమూ, లేదా మన చరిత్రను కాదనుకోవడమూ, ఈ రెండూ కూడా సామాజిక ప్రగతిని నిరోధించేవే. ఈ రెండింటినీ కలుపుకునే మార్గాలను అన్వేషిస్తూ ముందుకు సాగాలి.” కాదంటారా?

All of us in the present century are products of a colonial modernity, which is a complex combination that gives us the energy of being modern as well as the debility of having been colonized. The debility blocks our understanding of the past. We cannot give up being modern, which would undermine the future, but losing the past will equally undermine the future. Our problem is to find ways to reconstruct with the rich modes of understanding history that were once available to us.

— Velcheru Narayana Rao, Presidential Address, A.P. History Congress, Hyderabad, 1998.

కొసమెరుపు: V. Narayana Rao, S. Subrahmanyam, D. Shulman రాసిన “Textures of Time – writing history in South India, 1600-1800” (Permanent Black, 2001) అన్న పుస్తకం ఈ వ్యాసరచనకు స్ఫూర్తి, ప్రేరణ, మూలం.

Thursday, April 19, 2018

పోతన పద్యాన్ని అనుకరించిన రాయలు


పోతన పద్యాన్ని అనుకరించిన రాయలు





సాహితీమిత్రులారా!


పోతన కూర్చిన గజేంద్రమోక్షంలోని పద్యం
కృష్ణదేవరాయలను ఎంతగా అకర్షించిందో
దాన్ని తన ఆముక్తమాల్యదలో అనుకరించారు
చూడండి-
మొదట పోతన గజేంద్రమోక్షంలోని పద్యం-

ఎవ్వనిచే జనించు జగ మెవ్వనిలోపల నుండు లీన మై
యెవ్వనియందు డిందు పరమేశ్వరు డెవ్వడు మూలకార ణం
బెవ్వ డనాది మధ్య లయు డెవ్వడు సర్వము దాన యైన వా
డెవ్వడు వాని నాత్మభవు నీశ్వరునే శరణంబు వేడెదన్‌

నాకు వేరు దిక్కులేదని ఆ సర్వేశ్వరుని గజేంద్రుడు శరణువేడే
సందర్భంలో ఈ పద్యం పోతన కూర్చారు.
ఇది చాలకాలం వరకు ప్రార్థనగా కూడ మన తెలుగువారు
వాడుకున్నారు వాడుతున్నారు. ఇలాంటిది అనకరించడంలో
పెద్దవింతేమీ లేదని పెద్దలు అనవచ్చు అనకపోవచ్చు
కాని నావంటి సామాన్యునికి వింతని అనిపించింది
అందుకే మీముందుంచాను.
చూడండి ఆముక్తమాల్యదలోని పద్యం-

ఎవ్వని చూడ్కి చేసి జనియించు జగంబు, వసించు నిజ్జగం
బెవ్వని యందు, డిందు మరి యెవ్వనియం దిది, యట్టి విష్ణుతో
నివ్వల నొక్క వేల్పు గణియించిన పాతకి నౌదు నేడనే
నెవ్విధినైన నిన్గదియనేని, యనన్విని బంధ మూడ్చినన్‌
                                                                                         (ఆముక్తమాల్యద - 6- 43)
ఇక్కడ మాలదాసరి కథలో మాలదాసరి బ్రహ్మరాక్షసునికి
తాను తిరిగిరాక పోయిన అని శపథం చేసే సందర్భంలో
కృష్ణదేవరాయలు వాడాడు ఈ పద్యాన్ని.

Wednesday, April 18, 2018

విష్ణుపురాణం


విష్ణుపురాణం



సాహితీమిత్రులారా!


విష్ణుపురాణం అష్టాదశ పురాణాలలో మూడవది.
మైత్రేయుని అభ్యర్థనపై పరాశరుడు చెబుతున్నట్లుంది.
విష్ణుపారమ్యాన్ని ప్రతిపాదించే పురాణమని పేరే చెబుతున్నది.
ధ్రువుడు, వేనుడు, పృథుమహారాజు, యవనాశ్వుడు, మాంధాత 
మొదలైన వారి చరిత్రలు, శంబరాసుర వృత్తాంతము, నరకుని 
వృత్తాంతము మొదలైనవి దీనిలో వర్ణించబడినాయి. కృతయుగం 
మొదలు కలియుగం వరకు మానవుల ప్రవృత్తులు, జీవన విధానాలలో 
కలిగే మార్పులను యుగధర్మాలనే పేరుతో ఈ పురాణం సూచించింది. 
ప్రాసంగికంగా వచ్చిన వృత్తాంతాలలో క్షీరసాగర మథనం, ప్రహ్లాద చరిత్ర, 
వ్యాసుడు వేదవిభాగాలను చేయడం, అష్టాదశ పురాణాల అనుక్రమణిక, 
చతుర్దశ విద్యల విభజన, వైష్ణవ లక్షణాలు, వర్ణాశ్రమ ధర్మాలు, సగర,
శ్రీరామాది సూర్య వంశ రాజుల కథలు, తారాశశాంక పురూరవవాది 
చంద్రవంశ రాజుల కథలు, శ్యమంతకోపాఖ్యానం, శ్రీకృష్ణావతార కథ, 
ఖాండిక్య కేశిధ్వజ జనకసంవాదం మొదలైనవి చెప్పబడ్డాయి. 

విష్ణపురాణానికి మొదటి తెలుగు అనువాదం 
పశుపతి నాగనాథునిది (14వ.శ.) ఇది అలభ్యం. 
తరువాత వెన్నె కంటి సూరన(16వ.శ.), కలిదిండి 
భావనారాయణ(16వ శ.), కళ్లేపల్లి నరసింహమూర్తి, 
తాడేపల్లి సీతారామస్వామి(19వ శ.) పద్యానువాదాలు చేశారు. 
తుపాకుల అనంతభూపాలుడు(18వ శ.), నోరి గురులింగశాస్త్రి(19వ శ.) 
వచన రచనానువాదం చేశారు.

Tuesday, April 17, 2018

వేణుగోపాల శతకము - 1


వేణుగోపాల శతకము - 1

               

సాహితీమిత్రులారా!



శతకాలలో అధిక్షేప శతకాలు
పూర్వం చాల ప్రసిద్ధి చెందినవి
వాటిలో పోలిపెద్ది వేంకటరాయకవి
కృత వేణుగోపాల శతకము చాల 
పేరున్న శతకం దానిలోని కొన్ని 
పద్యాలు మీకందిస్తున్నాను
చవిచూడగలరు-

1. కౌస్తుభవక్ష శ్రీకరపాద రాజీవ, దీనశరణ్య మహానుభావ
కరిరాజవరద భాస్కరకోటి సంకాశ, పవనభు గ్వరశాయి పరమపురుష
వేదవేద్యానంతవిభవ చతుర్ధశ, భువనశోభనకీర్తి పుణ్యమూర్తి
వైకుంఠపట్టణవాస యోగానంద, విహగరాడ్వాహన విశ్వరూప

నీలనిభగాత్ర శ్రీరమణీకళత్ర
సద్గుణస్తోమ యదుకుల సార్వభౌమ
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

2. నినుసదా హృత్కంజమునఁ బాయకుండ నా, ప్రహ్లాదువలెను నేర్పరినిగాను
ఏవేళ నిను భజియించుచుండుటకు నా, ధ్రువచిత్తుఁ డైనట్టి ధ్రువుడ గాను
సతతంబ నిన్ను సంస్తుతి చేయుచుండ నా, వే శిరంబుల సర్పవిభుఁడగాను
నీవిశ్వరూపంబు సేవించుటకు వేయి, చక్షువుల్ గల్గు వాసపుఁడఁగాను

ఇట్టివారలఁ గృపజూచు టెచ్చుగాదు
దేవ నా వంటి దీనుని బ్రోవవలయు
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

3. శ్రీ రుక్మిణీ ముఖసారస మార్తాండ, సత్యభామా మనశ్శశి చకోర
జాంబవతీ కుచశైల కంధర మిత్ర, విందాను సుధాధరబింబకీర
భద్రావయోవన భద్రేభరాజ క, శిందాత్మజా చిదానందనిలయ
లక్షణాశృంగార వీక్షణకాసార, హంస సుదంతా గుణాపహార

సుందర కపోలవిబుధ సంస్తుత కృపాల
వాల ధృతశైల కాంచనవర్ణ చేల
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

4. భనుకోటి ప్రభా భాసురంబగు వెల్గు, పరులు చూచినఁ గానఁబడని వెల్గు
గురు కృపచేఁ గాకగుఱ్తెఱుంగని వెల్గు, నమృతంపు వృష్టిచే నమరు వెల్గు
విద్యుల్లతాది పరివేష్టితంబగు వెల్గు, ఘననీల కాంతులఁగ్రక్కు వెల్గు
దశవిధ ప్రణవనాదములు గల్గిన వెల్గు, మౌనులెన్నఁగ రమ్యమైన వెల్గు

ఆది మధ్యాంతరరహిత మైనట్టి వెల్గు
ఇట్టి వెల్గును సేవింపనట్టి చెట్ట
వారికే లభించు కైవల్యపదము
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

5. వేదంబులును నీవె వేదాంగములు నీవె, జలధులు నీవె భూజములు నీవె
క్రతువులు నీవె సద్ర్వతములు నీవె కో, విదుఁ డటంచన నీవె నదులు నీవె
కనకాద్రి నీవె యాకాశంబు నీవె ప, ద్మాప్త సోములు నీవె యగ్ని నీవె
అణురూపములు నీవె యవనీతలము నీవె, బ్రహ్మము నీవె గోపతియు నీవె

ఇట్టి నిన్ను సన్నుతింప నేనెంతవాఁడ
గింకరుని జేసి ప్రోవు మంకించనుండ
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

6. వేదాంత మనుచు బ్రహ్మాదు లెంచిన వెల్గు, నాదాంత సీమల నడరు వెల్గు
సాధుజనానంద పరిపూర్ణమౌ వెల్గు, బోధకు నిలయమై పొసగు వెల్గు
ద్విదళాబ్జ మధ్యమం దుదయమౌ వెల్గు, సుషమ్న నాళంబునఁజొచ్చు వెల్గు
చూడఁజూడఁగ మహాశోభితంబగు వెల్గు, నిఖిల జగంబుల నిండు వెల్గు

శతకోటి సారస హితుల మించిన వెల్గు
మేరువు శిఖరంబుమీఁది వెల్గు
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

7. వేదాంత యుక్తులు విని రెండు నేర్చుక, వాఁగి నాతఁడు రాజయోగి గాఁడు
కల్లు లొట్టెడు త్రాగి కైపెక్కి తెలియక, ప్రేలినంతనె శాస్త్రవేత్త గాఁడు
పట్టపురాజు చేపట్టి యుంచంగానె, గుడిసె వేటుకు బారి గుణము రాదు
ముండపై వలపున రెండెఱుంగక మోవి, యానఁగానె జొల్లు తేనెగాదు

కోఁతిపై నున్న సింగపుఁగొదమ కాదు
ఎంతచదివిన గులహీనుఁ డెచ్చుగాఁడు
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

8. దండకమండలుధారులై కాషాయ, ములు ధరించిన దాన ముక్తిలేదు
భూతి గంపెడు పూసి పులిచర్మమును బూని, ముక్కుమూసిన దాన ముక్తి లేదు
తిరుమణి పట్టెఁడు తీసి పట్టెలు తీర్చి, భుజము గాల్చిన దాన ముక్తి లేదు
వాయువుల్ బంధించి ధీయుక్తి యలయఁగ, న్మూత వేసిన దాన ముక్తిలేదు

గురుపదాంబుజములు భక్తి కుదిరి తమ్ముఁ
దా యెఱుంగక ముక్తి లేదీమహి పయి
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

9. దారిద్ర్యమనెడు భూధరచయంబులు గూల్ప, హరి నీదు భక్తి వజ్రాయుధంబు
అజ్ఞానమనెడు గాఢాంధకార మణంప, నీదు సపర్య భానూదయంబు
ఘోరమౌ దుష్కృతాంభోరాశి నింకింపఁ, గా నీదు సేవ దావానలంబు
చపలం బనెడు రోగసమితిని మాన్ప న, బ్జాక్ష నీ స్మరణ దివ్యౌషధంబు

వెన్నయుండియు నేతికి వెదకి నటుల
పరులవేఁడితి నీమహత్తెఱుఁగ లేక
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

10. సూక్ష్మపానము చేసి సొక్కినవేళ సా, మిత ధారణము చేసి మెలఁగువేళ
బడలిక పైనంబు నడచివచ్చిన వేళ, సుఖమంది హాయిని సొక్కువేళ
ఒంటరిగాఁ జీఁకటింట నుండినవేళ, నలుకతోఁ బవళించు నట్టివేళ
దెఁఱుగొప్ప మనమున దిగులు చెందిన వేళ, భక్తి గన్నట్టి విరక్తివేళ

లాభ్యభావంబుఁ జూడ సలక్షణముగ
బండువెన్నెల గతిఁ గానబడును ముక్తి
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

11. అగ్రజన్మము తీరవాసమందు వాసంబును, వితరణము ననుభవించు నేర్పు
సంగీత సాహిత్య సంపన్నతయు మతి, రసికత బంధు సంరక్షణంబు
ననుకూలమైన చక్కని భార్య రాజ స, న్మానంబు ప్రఖ్యాతి మానుషంబు
సౌందర్యమతి దృఢశక్తి విలాసంబు, జ్ఞానంబు నీ పదధ్యాన నిష్ఠ

ఇన్నియును గల్గి వర్తించుచున్న నరుఁడు
భూతలస్వర్గ ముదమును బొందుచుండు
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

12. అబ్బ మేలోర్వ లేనట్టివాఁడైనను, మోహంబుగల తల్లి మూఁగదైన
ఆలు రాకాసైన నల్లుఁ డనాధైనఁ, గూ్తురు పెను ఱంకుఁబోతుదైనఁ
గొడుకు తుందుడుకైనఁ గోడలు దొంగైనఁ, దనకు సాధ్యుఁడుగాని తమ్ముఁడైన
గృహకృత్యములు పొరుగిండ్ల వెంబడిఁ బోయి, చెప్పి యేడ్చెడు చెడ్డ చెల్లెలైన

నరుని ఖేదంబు వర్ణింపఁ దరము గాదు
అంతటను సన్యసించుట యైన మేలు
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

13. అఱవ చెవుల కేల యరిది వజ్రపుఁ గమ్మ, లూరి తొత్తుకు విటుం డుండ నేల
గ్రుడ్డి కంటికి మంచి గొప్ప యుద్దం బేల, సరవి గుడిసెకు బల్ చాంది నేల
ఊరఁబందులకుఁ బన్నీరు గంధం బేల, బధీరున కల వీణపాట లేల
కుక్కపోతుకు జరీ కుచ్చుల జీనేల, పూఁటకూళ్ళమ్మకుఁ బుణ్యమేల

తనకు గతిలేక యొకఁ డిచ్చు తఱిని వారి
మతులు చెడిపెడి రండకుఁ గ్రతువు లేల
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

14. అలకాధిపతినేస్త మైనప్పటికిని బా, లేందు మౌళికి బిచ్చమెత్త వలసెఁ
గమలా సమున కెంత కరుణ రా నడచినఁ, గలహంసలకుఁ దూటి కాడలేదు
క్షీరాబ్ధి లంకలోఁ జేరినప్పటికైనఁ, గొంగతిండికి నత్త గుల్లలేను
పరగ సాహేబ సుబాయెల్ల నేలిన, బేగంబులకుఁ గుట్టి ప్రోగులేను

ఒకరికుండె నటంచు మేలోర్వ లేక
నేడ్వఁగ రాదు తన ప్రాప్తి నెన్న వలయు
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

15. అల్పునిఁ జేర్చిన నధిక ప్రసంగియౌ, ముద్దు చేసినఁ గుక్క మూతినాకు
గోళ్ళ సాఁకినఁ బొంత కుండలో విష్ఠించుఁ, గొద్దితొత్తుల పొందు రద్ది కీడ్చు
గూబలు వ్రాలినఁ గొంప నాశముఁ జేయుఁ, జన వీయఁగ నాలు చంక కెక్కుఁ
బలువతో సరసంబు ప్రానహాని యొనర్చు, దుష్టుడు మంత్రుయై దొరను జెఱచుఁ

కనుక నీచెర్గి జాగరూకతను ప్రజలఁ
బాలనముఁ జేయు టది రాజ పద్ధతి యగు
మదరిపువిఫాల మునిజన హృదయలోల
వేణుగోపాల భక్త సంత్రాణశీల

Monday, April 16, 2018

జాషువా పిరదౌసి


జాషువా పిరదౌసి


సాహితీమిత్రకులారా!




జాషువా కథాకావ్యాల్లో ప్రసిద్ధమైంది పిరదౌసి. అద్భుతమైన కవిత్వాన్నిరాసి అందుకు తగిన గుర్తింపునూ ప్రతిఫలాన్నీ పొందలేక పోవటం ఈ ఇద్దరు కవులవిషయంలోనూ ఉన్న సామ్యం. ఐతే జాషువా కథనంలో పిరదౌసి మరణానంతరం మాత్రమే సత్రశాల రూపంలో గుర్తింపు దొరుకుతుంది.తన పరిస్థితీ అలాటిదేనని జాషువా భావించారని నాకనిపిస్తుంది. కాని గుడ్డిలో మెల్లగా జాషువాకిచరమదశలో నైనా రసహృదయుల సన్మానాలూ స్వాగతపత్రాలూ లభించాయి.

భారతీయ సంపదల్ని పదిహేడు సార్లు దోచుకుపోయి సంతుష్టుడైన గజనీమహమ్మద్‌తన వంశీయుల చరిత్రను రాయమని పిరదౌసిని కోరి అందులో ఒక్కొక్క పద్యానికి ఒక బంగారునాణెం బహూకరిస్తానని వాగ్దానం చేస్తాడు. పిరదౌసి ముప్ఫై ఏళ్ళ పాటు శ్రమించి రాసిన అరవైవేలపద్యాల “షానామా” ని విన్న తర్వాత ఎందువల్లనో బంగారం బదులుగా వెండి నాణాలు పంపుతాడు.అందుకు పరితపించి పిరదౌసి తనని నిందిస్తే అది పరాభవంగా భావించి పిరదౌసిని చంపిరమ్మని సైన్యాన్నిపురమాయిస్తాడు.పిరదౌసి తప్పించుకుని పారసీకానికి పారిపోయి అక్కడ శేషజీవితం గడపటం,మహమ్మద్‌చివరకు పశ్చాత్తాపపడి అతనికి బంగారు నాణాలు పంపించేసరికే అతను చనిపోవటం,అతని కూతురు ఆ ధనాన్ని తిరస్కరించటంతో కథ ముగుస్తుంది.

పాత్రచిత్రణ
కథలో ముఖ్య పాత్రలు పిరదౌసి, మహమ్మద్‌లవైతే పిరదౌసి కూతురు కూడాచివరిఘట్టంలో ఒక ఉన్నత వ్యక్తిగా దర్శనమిస్తుంది. పిరదౌసిలో తనని, తనలో పిరదౌసినిచూసుకున్న జాషువా, పిరదౌసి వ్యథని, వేదనని, మానసిక స్థితిని, అద్భుతంగా కరుణరసార్ద్రంగాచిత్రించాడు. భగవంతుని మీద అతనికున్న విశ్వాసం, అత్యంత దయనీయమైన స్థితిలో కూడా ఉబికివచ్చేఊహాప్రవాహం, జాషువా హృదయస్థితికి ప్రతిబింబాలు. ఐతే నాకు నిజంగా ఆశ్చర్యం కలిగించేది ఆయన మహమ్మద్‌ను చిత్రించిన విధానం. పిరదౌసికి మహమ్మద్‌ చేసిన దురన్యాయానికి బహుశః జాషువాకాక మరే కవైనా మహమ్మద్‌ను దుష్టుడిగా, హృదయం లేని వాడిగా చిత్రించేవాడేమో! జాషువా మహమ్మద్‌చాలాసంక్లిష్టమైన వ్యక్తి. లలితకళాపోషకుడు. దానశీలి. సాహితీలోలుడు. పిరదౌసి విషయంలో కఠినంగాప్రవర్తించినా మసీదు గోడమీద అతను రాసిన పద్యాల్ని చదివి కన్నీరు కార్చగలిగినసున్నితహృదయుడు. ఆలోచించిచూస్తే ఒకవేళ కొంతవరకు రావణాసురుడి ఛాయల్లో అతన్ని తీర్చిదిద్దాడా అనిపిస్తుంటూంది!జాషువాలోని అచంచలమైన గాంధేయ భావాలు, అహింసాప్రవృత్తి, అణగదొక్కిన వారిని కూడా ప్రేమించగలిగేదయార్ద్రత కలిసి మహమ్మద్‌ను అలా చిత్రించేట్లు చేశాయని నా విశ్వాసం.

భావనాపటిమ
జాషువా విశ్వనాథలాగా పండితుడు కాడు. దేవులపల్లి, కరుణశ్రీల లాగాపదాల్ని సానబట్టి నునుపుదేర్చి ప్రయోగించేవాడు కాడు. ఆయన పద్యాలు ఎక్కడో తప్ప కదనుతొక్కవు. ఆయన పదశిల్పం తీర్చిదిద్దినట్లు ఉండదు. ఐతే ఆయన మహోన్నత భావుకుడు. అంతరంగంలో రసగంగలు పొంగిపొరలే సహజశిల్పి. కళ్ళు మిరుమిట్లు గొలిపే భావనలు, కల్పనలు, ఊహాశక్తి ఆయన్ని ఆధునికకవులందర్లోను ఒక ప్రత్యేక స్థానంలో నిలబెట్టాయి. ఒక పద్యం తీసుకుంటే దాన్లోని పదాలు,సమాసాలు, ఎత్తుగడలు, శిల్పం ఇవి కాదు మనని విస్మితుల్ని చేసేవి. ఆ పద్యం మొత్తం లోను వ్యాపించిగుప్పుమని గుబాళించే భావనాసౌందర్యం, వినూత్నమైన ఊహాశబలత, స్వచ్చంగా ప్రతిఫలించేనిజాయితీ. సుప్రసిద్ధమైన ఈ కింది పద్యాల్లో ఈ గుణాలన్నీ విస్పష్టంగా కనిపిస్తాయి. ఆస్వాదించి ఆనందించండి.

ఓ సుల్తాను మహమ్మదూ! కృతక విద్యుద్దీపముల్‌నమ్మి ఆ
శాసౌధమ్ముల కట్టికొంటి అది నిస్సారంపు టాకాశమై
నా సర్వస్వము దొంగిలించి నరకానన్‌కూల్చిపోయెన్‌వృథా
యాస ప్రాప్తిగ నిల్చినాడ నొక దుఃఖాక్రాంత లోకంబునన్‌

పూని కరాసికిన్‌మనుజ భుక్తి నొసంగెడు రాతిగుండె సు
ల్తానుల కస్మదీయ కవితాసుధ చిందిన పాతకంబు నా
పై నటనంబొనర్చినది వాస్తవ మిట్టి స్వయంకృతైక దో
షానల దగ్ధమై చనిన అర్థము నాకు లభింపబోవునే

ఇంక విషాద గీతములకే మిగిలెన్‌రసహీనమై మషీ
పంకము నా కలమ్మున; అభాగ్యుడనైతి వయఃపటుత్వమున్‌
క్రుంకె; శరీరమం దలముకొన్నది వార్థకభూత; మీ నిరా
శాంకిత బాష్పముల్‌ఫలములైనవి ముప్పది ఏండ్ల సేవకున్‌

చిరముగ బానిసేని నభిషేక మొనర్చితి మల్లెపూవు ట
త్తరు లొలికించి; మాయ జలతారున రాదు కదా పసిండి? ఓ
కరుకు తురుష్క భూపతి, అఖండ మహీవలయంబు నందు? నా
శిరమున పోసికొంటిని నశింపని దుఃఖపుటగ్నిఖండముల్‌

కృతి యొక బెబ్బులింబలె శరీర పటుత్వము నాహరింప శే
షితమగు అస్థిపంజరము జీవలవంబున ఊగులాడగా
బ్రతికియు చచ్చియున్న ముదివగ్గు మహమ్మదు గారి ఖడ్గ దే
వతకు రుచించునా? పరిభవవ్యథ ఇంతట అంతరించునా?

ప్రకృతి పదార్థజాలములపై ఉదయాస్తమయంబులందు నీ
అకలుష పాణి పద్మము రహస్యముగా లిఖియించి పోవుటొ
క్కొక సమయాన నేను కనుగొందును గాని గ్రహింపజాల నెం
దుకు సృజియించినాడవొ ననున్‌ఘనుడా అసమగ్ర బుద్ధితోన్‌

ఈ తొలికోడి కంఠమున ఏ ఇనబింబము నిద్రపోయెనో
రాతిరి; తూర్పు కొండ లభిరామము లైనవి; దీని వక్రపుం
కూతల మర్మమేమి? కనుగొమ్మని అల్లన హెచ్చరించి ప్రా
భాత సమీర పోతములు పైకొనియెన్‌తొలిసంజ కానుపుల్‌

ఏమిటి కెక్కువెట్టితివొ ఇంద్రధనుస్సును మింటిచాయ నా
సామి! పయోదమాలికల చాటున సూర్యుడు నక్కినాడు తా
నేమపచారమున్‌సలిపి ఇట్టి విపత్తును తెచ్చిపెట్టె? ఈ
భూములు నిల్చునా భువనమోహన నీవు పరాక్రమించినన్‌

“ఇది నా తండ్రిని కష్టపెట్టిన శరం; బీ స్వాపతేయంబు ము
ట్టుదునా? నా జనకుండు కంట తడి బెట్టున్‌స్వర్గమందుండి; నా
ముది తండ్రిన్‌దయతోడ ఏలిన నవాబుండైన మీ స్వామికిన్‌
పదివేలంజలు” లంచు పల్కుడని బాష్పస్విన్న దుఃఖాస్యయై

ఓయి కృతఘ్నుడా! భవమహోదధిలో నిక తేలియాడు; మా
హా! అఫఘన్‌ధరాతలము నంతయు కావ్యసుధా స్రవంతిలో
హాయిగ ఓలలార్చిన మహామహుడౌ పిరదౌసి తోడ స్వ
ర్గీయ సుఖంబు నీకు తొలగెన్‌మనుపీనుగువై చరింపుమా!



జాషువా గురించి ఆయన మాటల్లోనే

తమ్మిచూలి కేలు తమ్మిని కల నేర్పు
కవి కలంబునందు కలదు కాన
ఈశ్వరత్వ మతనికే చలామణి అయ్యె
నిక్కువముగ పూజనీయుడతడు
----------------------------------------
ఈ - మాట, (జనవరి1999) లోనిది ఈ వ్యాసం

Sunday, April 15, 2018

ఆంధ్రకవితా పితామహుడు


ఆంధ్రకవితా పితామహుడు




సాహితీమిత్రులారా!



అల్లసాని పెద్దనకు "ఆంధ్రకవితా పితామహుడ"ని పేరు
ఆయనను గురించి "శ్రీశ్రీ" వ్రాసిన కవిత చూడండి-


ఈ యఖండ ప్రతిభ విరిసి య
నేక రుచుల తురంగలించెడు 
మధువు లొలికిన మంజుకవితల
మనుచరిత్రమున..

ఆ దినమ్మున కృష్ణరాయ ధ
రాధిపుని పేరోలంగమ్మున
త్వత్కవిత్వ రస స్రవంతిని
ధార కట్టినది

మృదు మధుర గాన ధ్వనుల విని
కృష్ణ సర్పము లవశమొందిన 
విధములపు డట  నున్న పండిత
హృదయముల తోచె 

అపుడు మ్రోగెను నీదు పాదము
నందునుండి జనించి సభలో
గండ పెండారపు సముజ్జ్వల
గాన గీతములు

గౌరవము గని గరువముం గని
పారవశ్యము చెంది ఆశీ
ర్ధ్వనులతో కృష్ణరాయని
ధన్యుని చేసితివి

ఏండ్లు పూండ్లును నాడు మొ1దలు గ
తించె కాని భవద్యశస్సులు
నేటి వరకు శరత్సుధాకర
నిర్మలత తాల్చు

నీవు నాటిన తోటలోపల 
చేవ తరుగని పూల గుత్తులు
నేటివరకును తేటవలపులు
నింపెడిని దెసల

జీవచిత్ర కళారహస్యము
చిందు వార్చిన నీకవిత్వము
చిత్రకారుల చేతగల కుం
చియల విచ్చినది

తెలుగు కవనపు తీరు తీయము
నిలిచి వెలుగుట కొక మెరుంగును
చిలికి చుక్కల నడుమ మింటను
కులుకుచున్నావు.

రచన - 1928 జులై, 22
ముద్రణ - కవితాసమితి తొలివార్షిక సంచిక,1929

Saturday, April 14, 2018

వేటకాడు - రాబందు


వేటకాడు - రాబందు




సాహితీమిత్రులారా!



"నాళం కృష్ణారావు" గారి "మీగడ తరకలు" నుండి
వేటకాడు - రాబందు.
ప్రపంచంలోని అన్ని వస్తువులలో నా బిడ్డలే
అందమైనవారని భావించే తల్లి మనసును
వివరించే గేయకథ ఇది.


వేటకుక్కలు డేగలు వెంట రాగ
వెడలె కానకు నొకనాడు వేటకాడు
అంతనతడేగెనో లేదొ కొంత దవ్వు
దారిలో నొక్క రాబందు తారసిల్లె

"అయ్య!  మృగయుడ!  నీవు వేటాడునపుడు
నాదు బిడ్డలలో నీకు నేది యైన
కానిపించిన, చంపక కాతుననుచు
అభయ హస్త మొసంగుమా!" అనుచువేడె

అంతనాతడు పక్షితో ననియె నిట్లు
"అట్టులేకాని, నీ బిడ్డలనుచు నేను
గుఱుతు పట్టుట యెట్టులో యెఱుగజాల
కాన చెప్పుమ యేదేని యానవాలు"

పక్కుమని నవ్వి యతనితో పక్కి యనియె
"ఔర!  మృగయుడ!  యెంత మాటాడినావు
పులుగు జాతుల నిన్నాళ్లు మెలగుచుండి
అడిగెదవె నాదు బిడ్డల యానవాలు?

జగములందలి బహు విధఖగములెల్ల
నాదు బిడ్డలతో సౌందర్యమందు
సాటి వచ్చునె!  కాన నో వేటకాడ!
వాని నవలీల పోల్పగ వచ్చునీకు"

"పెక్కు మాటలికేల? ఓ పక్కి ఱేడ!
వినుము చెప్పెద నీ బిడ్డలనగ నేల?
సుందరంబగు పక్షుల జోలి బోవ
నంచు నేనిదె బాస గావించువాడ"

అనుచు వచియించి యాతడు వనములోని
కేగి దినమెల్ల పక్షుల నెన్నొ కూల్చి
వాని నన్నిటి నొక త్రాట వరుస గూర్చి
తరలి వచ్చుచునుండె నాదారి వెంట

ఎదురుగా వచ్చి రాపులు గిట్టులనియె
"అవుర! యెంతటి మోసకావుర నీవు?
మంచి మాటల నన్ను నమ్మంగ బలికి
నాదు బిడ్డల జంపంగ న్యాయమగునె?"

"నీదు బిడ్డలు లేవిందు నిక్కముగను,
నేడు చంపిన పిట్టలన్నింటియందు
అందమగు పిట్ట యొక్కటి యైన లేదు
నీవె చూడుము నామాట నిజమొ, కాదొ!"

"ఇంత మాత్రమె మూర్ఖుడా యెఱుగవైతి!
వవని యందలి సర్వ వస్తువులలోన
తనదు బిడ్డలె యధిక సోందర్య వంతు
లనుచు మనమున దలపని జననిగలదె?"

Friday, April 13, 2018

అతిథిశాల


అతిథిశాల




సాహితీమిత్రులారా!




"దేవులపల్లి కృష్ణశాస్త్రి"గారి కవిత
"ఉమర్ ఖయ్యాం" నాటిక నుండి-


తళుకు జలతార్ బుటా లద్దిన
నీలి వలయమ్మీ గుడారం
చాల సుఖద మ్మీబిడారం

పరం అపరం తెలియజాలం-
ప్రస్తుత మ్మిటనే బిచానా-
ఇంతలో ఎటకో రవానా

మౌల్ సెరీ జాయీ గులాబీ
మేల్ జుహీ చంపా చమేలీ
మనకు చుట్టా లీ హవేలీ

ఒక్క, షాయ్రీ - ప్రక్క ప్యారీ-
అవని అంతా మా గులిస్తాన్
అతిథి శాలయె మాకు బుస్తాన్

చేయి చెయి మెయి మెయి తగిలిచి
చెంతనే ఉండాలి ప్యారీ
చెలియయే మా పాలి హౌరీ

పూవు లోపల మధువు లుంటే 
తీవ తీవ ఒయారి సాకీ
తీర్చు వేగ సుకాల బాకీ

పాచ్ఛా జలాల్ ప్యారీ జమాల్
మలుసందెల వన్నెల వోలె ఝూటా
మనకు సత్యం మధువు లోటా


సుల్తాన్ ఫకీర్ నాబాబ్ గరీబ్
ఈ మన్నులో సర్వమ్ము మాయం
ఉన్నదీ సారాయి ఖాయం

ఏడిరా బైరాం హాతిం ఖైఖస్రు
రుస్తుం అల సికందర్
పారెరా సామ్రాట్టు సీజర్ 

నిన్న రాబో, దెల్లి రాలే
దన్న మాటిది సిసల్ ఖయ్యాం
ఉన్నరోజే మనది హయ్యాం

Thursday, April 12, 2018

హనుమంతుని నీతిబోధ


హనుమంతుని నీతిబోధ




సాహితీమిత్రలారా!


భాస్కరరామాయణంలోని
ఈ పద్యానికి చీమలమర్రి బృందావనరావుగారి
వివరణ చూడండి. ఇది ఈమాటలో సెప్టెంబర్ 2011న
ప్రచురించ బడింది.

శా.
నీకంఠార్పిత కాలపాశము శిరోనిర్ఘాంత పాతంబు లం
కోకస్సంచయ కాళరాత్రి గళ బద్ధోదగ్ర కాలాహి క
న్యాకారాగత మృత్యువున్ జనక కన్యన్ వేగ యొప్పించి లో
కైక త్రాణుని రామునిం గనుము నీకీ బుద్ధి గాకుండినన్

పై పద్యం భాస్కర రామాయణంలో మల్లికార్జున భట్టు వ్రాసినది. ప్రసిద్ధమైన పద్యం.
హనుమంతుడు అశోకవనాన్ని ధ్వంసం చేసి, అక్షకుమారాది దైత్యులను చంపి, ఇంద్రజిత్తు ప్రయోగించిన బ్రహ్మాస్త్రానికి ఐచ్ఛికంగా లొంగిపోయి, రావణుని సభలోనికి తీసుకురాబడి – అక్కడ అవకాశం దొరికే సరికి రావణునికి హితబోధ చేసే సందర్భం లోనిది ఈ పద్యం.
నీవు ఒక సాధారణ స్త్రీని తీసుకు వచ్చానని భ్రమ పడుతున్నావు. ఆమె భర్త కేవలం మానవుడనీ, సముద్రాన్ని దాటి రాలేడనీ, వచ్చినా ఒక మానవుడు నన్నేమి చేయగలడని అనుకుంటున్నావేమో. సీత సామాన్యురాలు కాదు. నీ కంఠానికి బిగుసుకున్న యమపాశం ఆమె. నీ తల మీద పడబోతున్న పిడుగు. నీ లంకా నగరం పాలిట కాళ రాత్రి. నీ కుతికెకు చుట్టుకును వున్న భయంకర కాల సర్పం. నీ ముంగిట్లోకి స్త్రీ ఆకారంతో ప్రవేశించిన మృత్యు దేవత. ఆమెను వెంటనే శ్రీరామునకు అప్పగించి నిన్ను నీవు కాపాడుకో. నీ దుష్టబుద్ధిని మానుకో – అని హనుమంతుడు రావణునికి హితబోధ చేస్తాడు.
ఇందులో సూచింపబడ్డ ఆపదలన్నీ అప్పటికే స్థిరమైపోయినవి. ఇక తప్పించుకునే అవకాశం లేనివి. కాలపాశం కంఠానికి బిగుసుకునే వున్నది. ప్రాణాలు లాగేయడం ఇప్పుడో, మరుక్షణమో. పిడుగు తల మీద పడబోతున్నది. ఇంక దానిని ఆపే ప్రసక్తే లేదు. లంకానగరి లోని ఇళ్ళన్నిట్లోకీ కాళరాత్రి ప్రవేశించే వున్నది (లంకోకస్సంచయము: ఓకము అంటే ఇల్లు, స్థానము. ఓకస్సంచయమంటే ఇండ్ల వరుస). హనుమంతుడు ఆ సభలోంచి పక్కకు రావడమే ఆలస్యం, లంకలోని ఇళ్ళలోకి కాళరాత్రి వచ్చేసినట్లే. భయంకరమైన కాల సర్పం మెడకు చుట్టుకునే వుంది. ఇక కాటు వేయడమే తరువాయి. కన్యాకారంతో, సీత అనే స్త్రీ రూపంలో మృత్యుదేవత నీ ముంగిట్లోకి ప్రవేశించే వుంది. ఇక వీటిని వేటినీ నిరోధించగల సమర్ధత ఎవరికీ లేదు, ఒక్క రామచంద్రునకు తప్ప. నీవు నీ బుద్ధి మార్చుకొని, జానకిని రామునకు అప్పజెప్పు. నీవు కాపాడబడతావు. ఇది వినా నీకు వేరొక దారి లేదు. హనుమంతుడు ఎంతో స్పష్టంగా జరగబోయేదాన్ని కండ్లక్కట్టినట్టు వివరించి, మార్గం సూచించిన సందర్భం.
మల్లిఖార్జున భట్టు తత్సమ పదాలు ఎక్కువగా వాడుతాడు. చక్కని తత్సమ పదాల పొందికతో, హాయిగా సాగే ధారతో, పదాలు, భావము, ఛందస్సూ ఈ పద్యంలో పోటాపోటీగా నడిచాయి. శార్దూలం ఉల్లంఘిస్తున్నట్లుగా వున్న ఈ పద్యం కష్టం లేకుండా కంఠస్థం చేసుకోగల సౌలభ్యంతో నడిచింది.

Wednesday, April 11, 2018

పద్య శిల్పారామం హంపీక్షేత్రం


పద్య శిల్పారామం హంపీక్షేత్రం




సాహితీమిత్రులారా!




హంపీక్షేత్రం అనే కావ్యం కొడాలి వెంకటసుబ్బారావుగారు
రచించారు. దీనిలోని పద్యాలను ఉటంకిస్తూ
భైరవభట్ల కామేశ్వరరావుగారు ఈమాటలో జూన్ 2017న
నాకు నచ్చిన పద్యంలో పద్యశిల్పారామం హంపీక్షేత్రం పేరున
కొంత భాగం వివరించారు గమనించండి-

సీ. ఆ కన్నుమూతలో నంతర్విలీల పం
            చానలస్తంభనాత్మార్చి వెలుగు
    ఆ బొమ్మమోడ్పులో నసమాక్షు సెగకన్ను
            మంట రేగిన సుళ్ళు మాటు మణుగు
    ఆ కన్నువిప్పులో నఖిల రాజన్య శి
            క్షా దక్షమైన వర్ఛస్సు మెరయు
    ఆ చిరునవ్వులో నాంధ్రసామ్రాజ్య సు
            శ్రీనవ్యజీవన శీల మిముడు

తే. ఈ శిలావిగ్రహమునందె యింత గొప్ప
    కుదురుకొనియుండ ఊహలు గుములు కొనిన
    ఎంత వాడవొ నిను స్తుతియింప గలమె
    విజయనగరాంధ్రదేవుడవే నిజంబు

శిల్పికి బండరాతిలో కూడా సాంగోపాంగమైన ఒక రూపం సాకారమై కనిపిస్తుంది. ఒక శిల్పం చెక్కబడుతుంది. కవికి రాతి శిల్పంలో కూడా సజీవమైన తేజోమూర్తి దర్శనమిస్తుంది. ఒక పద్యం సృష్టింపబడుతుంది. అలాంటి ఒక సజీవ శిల్పాన్ని మనకి సాక్షాత్కరింపజేసే పద్యం ఇది. గొప్ప శిల్పాన్నయినా పద్యాన్నయినా నిర్మించాలంటే ఆ సృష్టితో మమేకం కావడం అవసరం. ఆ తర్వాత దానికి ఆకృతినిచ్చే నైపుణ్యం అవసరం. ఆ రెండూ మనకీ పద్యంలో కనిపిస్తాయి. ఈ పద్యంలోనే కాదు, కావ్యమంతటా కనిపిస్తుంది. ఇది శ్రీ కొడాలి వెంకట సుబ్బారావు రచించిన హంపీ క్షేత్రము అనే కావ్యంలోనిది. ఇందులో మనకి దర్శనమిచ్చే తేజోమూర్తి విద్యారణ్యస్వామి.
విజయనగర సామ్రాజ్య నిర్మాణానికి పునాది వేసిన మనిషిగా చరిత్రలో నిలిచిపోయిన వ్యక్తి విద్యారణ్యస్వామి. విజయనగర స్థాపన గురించి, వేటకుక్కలను కుందేళ్లు తరిమిన ఐతిహ్యం ప్రసిద్ధమే. విజయనగర సామ్రాజ్యం 1336లో హక్కరాయ(హరిహర), బుక్కరాయ సోదరుల చేత స్థాపించబడింది. వీరి గురించి రకరకాల కథలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి. వీళ్ళు కాకతీయ చక్రవర్తి ప్రతాపరుద్రుని ఆస్థానంలోని తెలుగువారని, కాకతీయ సామ్రాజ్య పతనం తర్వాత కంపిలిలో ఆనెగొంది సంస్థానంలో చేరి, తుగ్లక్ చేత బంధింపబడి ఢిల్లీకి వెళుతున్నప్పుడు తప్పించుకొని విద్యారణ్యుల ఆశ్రయాన్ని పొందారని ఒక కథ. హోయసల రాజుల కొలువులోని కన్నడిగులని మరొక కథ. ఈ కథల మాట ఎలా ఉన్నా, ఈ అన్నదమ్ములిద్దరూ విద్యారణ్యుల ఆశ్రయాన్ని పొంది, అతని ప్రోద్బలంతో విద్యానగరాన్ని (హంపి) నిర్మించి, సామ్రాజ్యాన్ని స్థాపించడం అనేది స్పష్టంగా తెలుస్తున్న చరిత్ర. వీరిది విజయనగరాన్ని పరిపాలించిన రాజవంశాలలో మొదటిదైన సంగమ వంశం. హరిహరరాయలు, తర్వాత బుక్కరాయలు, ఆ తర్వాత రెండవ హరిహరరాయల వరకు విద్యారణ్యులే మంత్రి. విద్యారణ్యులు రాజ్యతంత్రంలో ఆరితేరిన మంత్రాంగవేత్తే కాక భారతీయ తత్త్వశాస్త్ర పారమ్యాన్ని ముట్టిన ఆచార్యులు కూడా. 1377-1386 మధ్య కాలంలో శృంగేరి పీఠాధిపతిగా ఉన్నారు. వీరి గురువులు భారతీతీర్థ స్వాములు. విద్యారణ్యుల పూర్వనామం మాధవ అని అంటారు. ఈయన భారతీతీర్థ స్వామికి స్వయానా అన్న అని, ఈయన శిష్యులు శాయనాచార్యులనీ ఒక కథ. ఈయన పూర్వనామం మాయన్న అని, ఈయనా శాయనాచార్యులు (శాయన్న) అన్నదమ్ములనీ మరొక కథ. విద్యారణ్యస్వామి రచించిన సర్వదర్శనసారసంగ్రహం భారతీయ తత్త్వ శాస్త్రంలో తలమానికమైన గ్రంథం. భారతదేశంలో వ్యాప్తిలోకి వచ్చిన పదహారు దర్శనాలను సవిమర్శకంగా విశ్లేషించిన గ్రంథమిది. ప్రాచీన కాలంలో మన దేశంలో అభివృద్ధి చెందిన తత్త్వసిద్ధాంతాల గురించి తెలుసుకొనేందుకు ఒక గొప్ప ప్రామాణిక గ్రంథం. అన్ని దర్శనాలనూ విమర్శించి చివరకు వీరు అద్వైత దర్శనాన్ని స్థాపించారు. అద్వైత వేదాంతాన్ని వివరించే పంచదశి, ఆది శంకరుల జీవితచరిత్ర అయిన శంకర విజయం, వీరి ఇతర గ్రంథాలు. లౌకిక ఆధ్యాత్మిక రంగాలలో తను చేయవలసినదంతా పూర్తిచేసి, చివరకు 1386వ సంవత్సరంలో విద్యారణ్యస్వామి ముక్తిపొందారు.

హంపీలో విరూపాక్షస్వామి ఆలయం వెనుకనున్న విద్యారణ్యస్వామి విగ్రహాన్ని చూసినప్పుడు కవిలో కలిగిన భావపరంపరలు ఒక పద్యఖండికగా ఉబికివచ్చాయి. అందులో పద్యమే ఇది. ఒక శిల్పాన్ని నిర్మించడమంటే, మనిషి ముక్కు చెవులు తెలిసేట్టు ఏదో చెక్కుకుంటూ పోవడం కాదు. మనసు పెట్టి చూసేవారికి అందులోని ప్రతి వంపులోనూ విశిష్టత కనిపించాలి. ఆ కూర్పులో గొప్ప సౌష్ఠవం తొణికిసలాడాలి. పద్యమైనా అంతే! ఊరికే గణ యతి ప్రాసలు కూర్చి పేర్చే పద్యాల వల్ల ఏమిటి ప్రయోజనం? నవనవోన్మేషమైన భావాలుండాలి. భావానికి తగ్గ పదాలు కూర్చాలి. పటిష్ఠమైన ఆ కూర్పులో ధార ఉండాలి. ఈ శిల్పంలో విద్యారణ్యుల వారి కన్నుల తీర్పులో, పెదాల కూర్పులో ఆ స్వామి తేజం కవికి దర్శనమిచ్చింది. దానిని చక్కని సీసంగా చెక్కి మన ముందుంచారు.

ఒక కన్ను అరమోడ్చి ఉంది. ఆ కన్నుమూతలో, తన లోపలి పంచాగ్నులను (పంచానల) స్తంభింపజేసే ఆత్మాగ్ని (ఆత్మార్చి) వెలుగు కనిపించింది. ఉదరాగ్ని, మందాగ్ని, కామాగ్ని, శోకాగ్ని, బడబాగ్ని- ఇవి పంచాగ్నులు. వీటి విజృంభణని అరికట్టి ఆత్మ చైతన్యాన్ని ప్రకాశింపజేయడం యోగ మార్గం. ఇది విద్యారణ్యుల తపస్సాధనని సూచిస్తోంది. అతని కనుబొమ్మలు ఒంపు తిరిగున్నాయి, భ్రుకుటి ముడిపడి ఉంది. అది ఎంత గంభీరంగా ఉన్నదంటే, అందులో శివుని సెగకంటి మంటలో రేగిన సుడులు కూడా అణగిపోతాయి. మరొక కన్ను విప్పారి ఉంది. ఆ కనువిప్పులో సకల రాజలోకానికి శిక్షణని ఇవ్వగల గొప్ప దక్షత ప్రకాశిస్తోంది. ఇంతటి గంభీరమూర్తిలోనూ ప్రసన్నత లేకపోలేదు. అది అతని నవ్వే పెదాలలో ఉంది. ఆ చిరునవ్వులో ఆంధ్ర సామ్రాజ్యానికి గొప్ప సౌభాగ్యవంతమైన కొత్త జీవాన్ని ప్రసాదించే లక్షణం స్ఫురిస్తోంది. మొదటి రెండు పాదాలు విద్యారణ్యుల తపశ్శక్తిని సూచిస్తే, తర్వాతి రెండు పాదాలు అతని రాజకీయ దక్షతను సూచిస్తున్నాయి. అలా విద్యారణ్యస్వామి సంపూర్ణ వ్యక్తిత్వం ఒక్కసారిగా కవికి సాక్షాత్కరించింది. అది ఆ శిల్పాన్ని దాటి విస్తరించుకుంది. అందుకే చివరికి ఎత్తుగీతిలో ‘ఈ శిలావిగ్రహమునందె యింత గొప్ప కుదురుకొనియుండ’, ఊహిస్తే, అసలు నువ్వు ఇంకెంతవాడవో కదా అని మహాశ్చర్యాన్ని వ్యక్తం చేశాడు. ఆతను నిజంగా ‘విజయనగరాంధ్ర దేవుడే’ నట! ‘విజయనగరాంధ్ర దేవుడు’ అనడంలో ఒక చమత్కారం ఉంది. శ్రీకాకుళంలో (కృష్ణాజిల్లా) ఉన్న ఆంధ్ర మహా విష్ణువును ‘శ్రీకాకుళాంధ్ర దేవుడు’ అని పిలుస్తారు. శాతవాహనుల కాలానికి ముందే విష్ణుడనే యోధుడు ఆంధ్ర రాజ్యాన్ని నిర్మించాడు. అనంతరం అతన్ని ప్రజలు మహా విష్ణువు అంశగా పూజించారు. దాన్ని స్ఫురింపజేసే సంబోధన ‘విజయనగరాంధ్ర దేవ’. ఇది కవికున్న ఆంధ్రాభిమానాన్ని వ్యక్తం చేస్తోంది.

ఇప్పటి కాలానికి ఇలాంటి అభిమానాలు అసంగతంగా అనిపించవచ్చు గాక. అప్పటి కాలంలో, అంటే సుమారు పందొమ్మిది వందల ముప్ఫయిల నుండి అరవైల వరకు, చాలామంది తెలుగు గుండెలని కదిలించిన భావావేశం అది. అయితే శ్రీ కొడాలిని కదిలించిన ఆవేశం కేవలం ఊహాత్మకం కాదు. హంపీ క్షేత్రాన్ని కళ్లారా దర్శించినప్పుడు తనలో ఉప్పొంగిన అనుభూతులను ఖండకావ్యంగా మలిచారతను. హంపీ క్షేత్రంలో ప్రత్యణువూ గతించిన వైభవానికి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యంగా నిలుస్తుంది. ఆ గాలి ఎన్నెన్నో పురాస్మృతులను గుర్తుకు తెస్తుంది. అక్కడి శిథిల శిల్పాలు ఎన్నో గాథలను వినిపిస్తాయి. వాటిని చూసి కవి హృదయం ఎలా ద్రవించిందో చూడండి:

శిలలు ద్రవించి యేడ్చినవి జీర్ణములైనవి తుంగభద్రలో
పల గుడిగోపురంబులు సభాస్థలులైనవి కొండముచ్చు గుం
పులకు చరిత్రలో మునిగిపోయిన దాంధ్రవసుంధరాధిపో
జ్జ్వల విజయప్రతాప రభసం బొక స్వప్నకథావిశేషమై

ఆంధ్ర రాజుల ఉజ్జ్వలమైన విజయ ప్రతాప వైభవమంతా కలలుగా కథలుగా మిగిలిపోయిందని శిలలు కూడా కరగి కన్నీరు పెడుతున్నాయట! ఇదే కావ్యంలో మరొక చోట హంపీలో పక్షుల కువకువలను వర్ణిస్తూ ఇలా అంటాడీ కవి:

ఆంధ్ర సామ్రాజ్య నాటకాభ్యంతరమున
చివర తెర జారిపోయిన చిన్నె లరసి
మంగళంబును పాడిన మాడ్కి నేమొ
తీరి గొంతెత్తుచున్నదీ ద్విజకులంబు

పోయిన గతకాలపు వైభవాన్ని తలచుకొని విచారించడమే కాదు, ఆ కాలపు గాథలను కూడా హృద్యంగా చిత్రించిన కావ్యం హంపీ క్షేత్రం. హంపీ స్థాపన కథ, శ్రీనాథునికి ప్రౌఢరాయల ఆస్థానంలో జరిగిన కనకాభిషేక ఘట్టం, రాజు కోసం తండ్రినే ఎదిరించిన వీరమనేని పరాక్రమానికి మెచ్చి కృష్ణరాయలు అతనికి మధుర రాజ్యప్రదానం చేసిన కథ, విజయనగర సామ్రాజ్య పతన హేతువైన తల్లికోట యుద్ధం, చెప్పుడు మాటలు విని తిమ్మరుసు కళ్ళు పీకించిన కృష్ణరాయలు చివరకు నిజం తెలుసుకొని పొందిన పశ్చాత్తాపము, కళింగరాజు కూతురుతో కృష్ణరాయల పాణిగ్రహణం తదనంతర పరిణామాలు, కృష్ణదేవరాయల కవిత్వ మహత్వం- ఇలా ఆ క్షేత్రానికి సంబంధించిన ఎన్నో కథలను రమ్యంగా చిత్రించిన కావ్యం హంపీ క్షేత్రము.

ఇలా ఎప్పుడో గతించిన వైభవాన్ని ఊరికే తలుచుకోవడం వల్ల కలిగే లాభం ఏమిటని అనిపిస్తుంది. నిజమే, కానీ లాభనష్టాలను బేరీజు వేసుకొని ఏదో ప్రయోజనాన్ని ఆశించి రచించడు కదా కవి తన కవిత్వాన్ని! సరే, వాళ్ళు రాస్తే రాశారు గాక, మనం ఎందుకు చదవాలి అని మరొక చొప్పదంటు ప్రశ్న. హంపీ క్షేత్రాన్ని ఎందుకు సందర్శిస్తామో, ఈ హంపీ క్షేత్ర కావ్యాన్ని కూడా అందుకే చదవాలి అన్నది సమాధానం. హంపీలో శిథిలమైన శిలలాంటిదే తెలుగు పద్యం కూడాను. అలాంటి శిల్ప సౌందర్యంతో పరిపుష్ఠమైన పద్యకవిత్వం ఇప్పుడు జీర్ణమయిపోయింది కదా. మరొక్క తరమో ఇంకొకటో గడిస్తే ఉన్న కావ్యాలన్నీ చరిత్రలో పూర్తిగా మునిగిపోతాయి. అంచేత నాబోటి వాళ్ళు ఇప్పుడు వ్రాసే ఇలాంటి వ్యాసాలు, కొడాలి వారికి హంపీ క్షేత్రములో వినిపించిన పక్షుల మంగళగీతాల వంటివే అనుకోవచ్చు. అయితే, కవిత్వం పైన ఆసక్తి ఉన్న కవులకి ఇలాంటి పద్యాలను, కావ్యాలను చదివితే కొంత ప్రయోజనం ఉండే అవకాశం ఉంది. వీటిని ఆత్మీయంగా పరిశీలిస్తే, కవిత్వ నిర్మాణానికి కావలసిన నేర్పు, చూపించాల్సిన శ్రద్ధ అర్థమవుతాయి. అవి లేకుండా ఎన్ని పద్యాలు వ్రాసినా, ప్రచురించినా, అవి కొండముచ్చు గుంపుల సభాస్థలులగానే మిగిలిపోతాయి!

Tuesday, April 10, 2018

తీర్థాలు వివరణ


తీర్థాలు వివరణ




సాహితీమిత్రులారా!



కాశీఖండం ఆధారంగా కొన్ని వివరాలు
తీర్థాల గురించి గమనిద్దాం.
శ్రీశైలం మొదలైనవన్నీ దివ్యతీర్థాలు.
ముక్తి నిచ్చేది మాత్రం కాశీక్షేత్రం.
ప్రయాగ, నైమిశం, కురుక్షేత్రం, హరిద్వారం, అవంతి,
అయోధ్య, మధుర, ద్వారక, సరస్వతి, సహ్యం, గంగా
సాగర సంగమమం, కంచి, త్య్రంబకం, సప్తగోదావరం, 
కాలంజరం, ప్రభాసం, బదరికాశ్రమం, మహాలయం
(మహాకాలం), ఓంకారక్షేత్రం, పురుషోత్తమం, గోకర్ణం,
భృగుతీర్థం, అంబుపుష్కరం, శ్రీశైలం - ఇవి మోక్ష
కారణాలైన తీర్థాలు. 

శివుని అనుగ్రహం లేకపోతే తీర్థయాత్ర చెయ్యడానికి మనసురాదు.
తీర్థయాత్ర చేయకపోతే సంసారసంబంధమైన పాపం పోదు. పాప
సంహారం కాకపోతే కాశీనివాసం కలుగదు. కాశీనివాసం కలగకపోతే
విజ్ఞానదీపం వెలగదు. విజ్ఞానం కలగకపోతే మోక్షం సిద్ధించదు.
ఉపనిషత్తుల వారక్యార్థం తెలిసి ప్రవర్తించే తెలివికే విజ్ఞానం అని
సంజ్ఞ.
ధారాతీర్థం అనేది ఒకటి ముక్తినిస్తుంది. అదేమిటంటే యుద్ధంలో 
వెనుకంజ వెయ్యక శత్రుఖడ్గధారకు ఎదురునిలిచి పోరాడి, 
కుత్తుక తెగి, మరణించిన వీరుడు ముక్తి పొందుతాడు. దానికే 
ధారాతీర్థం అని పేరు. 

తీర్థాలు మానసాలు, బాహ్యాలు అని రెండు విధాలు. మానసాలైన 
తీర్థాలు ముక్తినిస్తాయి. మానసతీర్థాల సంబంధంలేనిదే జీవికి
బాహ్యతీర్థాలవల్ల ముక్తిరాదు.
సత్యం, ఇంద్రియ నిగ్రహం, అనసూయ, దానం, సమభావం, 
ఆత్మజ్ఞానం, పుణ్యకర్మాచరణం అనేవి మానసతీర్థాలు. వీటికే
అంతరతీర్థాలనిపేరు. ఇవి మనిషికి అంతశ్శరీరంలో ఉండేవి.
బుద్ధి పరిశుద్ధమై ఈ చెప్పిన తీర్థాల సంబంధం ఉన్నవానికి
ముక్కి అనేది అరచేతిలోని ఉసిరిక వంటిది. వీటిని కాదని 
పైన మనం చెప్పుకొన్న తీర్థలెన్ని సేవించినా ప్రయోజనం 
శూన్యం. అంతశ్శుద్ధి లేని బాహ్యశుద్ధి ఎన్ని తీర్థాలలో మునిగి
తేలినా వెయ్యి కడవల గంగాజలంతో కల్లుకుండను కడిగినట్లే.

అంతశ్శరీరంలో పుట్టే రాగద్వేషాదులవల్ల వచ్చే మాలిన్యాన్ని 
పోగొట్టేది మానసతీర్థం. పైనుంటే బురదను దుమ్మునూ మాత్రం
పోగొట్టేది బాహ్యతీర్థం. శరీరానికి సంబంధించిన అవయవాలకు 
ఉన్నట్టే మానసబాహ్యతీర్థాలకు తారతమ్యం ఉంటుంది.
తిరిగి తీసుకోకపోవడం(ప్రతిఫలం కోరకపోవడం. అదే 
అప్రతిగ్రహణం), అహంకారం లేకపోవడం, కోపం 
లేకుండటం, సోమరితనం లేకపోవడం, సత్యపాలన, 
శ్రద్ధ, హేతునిష్ఠ(చెయ్యవలసిన సత్క్రియకు తగిన కారణాన్ని
అనుసరించడం) పుణ్యక్షేత్రంలో ఉపవాసం చెయ్యడం, 
పితృతర్పణం, బ్రాహ్మణులకు భోజనం పెట్టడం, పితృశ్రాద్ధం, 
పిండప్రదానం, శిరోముండనం(పుణ్యక్షేత్రాలకు వెళ్ళినపుడు
తల గొరిగించుకోవడం)- ఈవిధంగాతీర్థయాత్రకు సంబంధించిన 
నియమాలు పాటించాలి. ఇవిపాటించకపోతే తీర్థయాత్రా 
ఫలితం రాదు.

Monday, April 9, 2018

రామచంద్రప్రభుశతకము(పూర్తి శకతం)


రామచంద్రప్రభుశతకము(పూర్తి శకతం)

             

సాహితీమిత్రులారా!


కూచి నరసింహముగారి రామచంద్రప్రభు శతకం 
ఇక్కడ పూర్తిగా చదవండి

1. శా. శ్రీల న్మేలగు చేలల న్నగల నర్పింపంగలే, కింక నే
వేళ న్నామతి శాంతి కడ్డముగ నావిర్భూత మౌచుండు ను
ద్వేలాంతఃకరణప్రవృత్తులను భక్తి న్నీకు మత్తేభశా
ర్ధూలాకారపుఁగాన్క బొమ్మలుగ నిత్తు న్రామచంద్రప్రభూ!

2. మ. శతకంబు న్రచియించి తొల్తఁ బిదప న్సామర్ధ్యముంబట్టి తా
మితరగ్రంధముల న్బొనర్తు రిలలో నేరేనియు; న్గాని త
ద్వ్యతిరిక్తంబుగ నర్వదేండ్లపయి రెండౌవెన్క నేఁజిక్కితిన్
శతకం బొండు రచించి నీ కొసఁగుకాంక్ష న్రామచంద్రప్రభూ!

3. మ. వృకసందోహము పొంచి యుండి పొలమందేకాకిగా నుండువృ
ద్ధకకుద్మంతముపైకి దూఁకుగతి, దుర్దాంతాధులు న్వ్యాధులున్
జకితస్వాంతత నుండున న్నఱిమి యేఁచన్జొచ్చె! గోపాలనా
మక! రక్షించుట కీవె శక్తుఁడవు రమ్మా! రామచంద్రప్రభూ!

4. శా. ఎన్నే నున్నవి నామరూపములు నీకెన్నో చరిత్రంబులున్,
గన్నారం గని వీనులార వినితి న్గ్రంధంబుల; న్గాని యే
తన్నామాకృతిదివ్యవృత్తములు హృత్తాపంబుఁ జల్లార్చి నా
కెన్నన్రానిముదం బదేమొ! యిడుఁ దండ్రీ! రామచంద్రప్రభూ!

5. వంతం బెట్టెడూచిత్తవృత్తులను జంప న్నీశుభాఖ్యాత్కరం
బెంతో శ్రద్ధ జపింపఁజూడ నకటా! యేయొక్కెడ న్నిల్వ కీ
స్వాంతం బంకపి యిచ్చవచ్చినటు సంచారంబుఁ గావించెడున్,
శాంతిస్థైర్యము లిమ్ము దానికి రమేశా! రామచంద్రప్రభూ!

6. శా. "అంతంబందున నెట్టులుండు మతి భావ్యం ముండు న" ట్లన్న సి
ద్ధాంతంబు న్స్మరియింపఁ గంప మొదవున్! బ్రాణావసానావధిన్
స్వాంతం బేస్థితి నుండునో యెవఁడు చెప్పంజాలు? నామ్రొక్కు ల
ర్పింతు న్నీకిదె! యిప్డె! సద్గతుల నీవే! రామచంద్రప్రభూ!

7. శా. బాధ ల్రోఁతలు నన్యు లెక్కుడుగ సేవల్చేయునావశ్యమున్
గ్రోధం బిట్టివి లేని సన్మృతియు, హృత్కోశంబునం దప్డు స
ర్వాధివ్యాధిహరత్వదీయశుభది వ్యాంఘ్రిద్వయి న్నిల్పుకొం
చే ధైర్యంబున నుండుపాటవము నీవే! రామచంద్రప్రభూ!

8. శా. అన్యార్థంబు లొసంగు మంచునినునే యాచించి పీడింప ని
ర్దైన్యంబైన సుజీవనంబు, విగతేర్ష్యాలోభదుర్భీరుతా
మన్యుస్వాంతవిశుద్ధియు, న్బరులక్షేమంబు న్సదాకోరుప్రా
వణ్యంబు, న్దయసేయు దీనజనకల్పా! రామచంద్రప్రభూ!

9. మ. పరశర్మప్రదకృత్యము ల్సలుపబోవ న్ధర్మరాజి న్బర
స్పరవైరుధ్యము దోఁచి మానసము క్షోభం బొందు నప్డప్పు; డ
త్తఱి నే దానిని వీడిదేనిఁ గినఁ గర్తవ్యంబొ బోధించి, న
న్సరియౌమార్గమునందుఁ బెట్టు పరమేశా! రామచంద్రప్రభూ!

10. ధరలో నందఱు సౌఖ్యమొందుదురుగాత న్నీకృఓ న్సర్వదా!
యొరుల న్వాఙ్మనసంబుల న్గ్రియల నేనొక్కప్పుడు న్భాదలన్
బొరయంజేయక యుందుఁగాక! యను సంపూర్ణాభిలాష న్నిరం
తరము న్నే మనున ట్లొనర్పు పరమాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

11. శా. ఱాతి న్నాతిగఁ జేసి ప్రోచెడుసమర్థత్వంబు నాదేకదా!
క్రోఁతి న్నిస్తులభక్తుఁ జేయగలనేర్పు న్నాకెగా యుండు! న
న్చేతోగర్వము నొంద! కీడ జడతాచిత్తోరులౌల్యంబుల
న్రాతి న్గోతినిమించువాఁడు గలఁడన్నా రామచంద్రప్రభూ!

12. మ. పతిపత్నిసుతసోదరప్రభృతు లాపత్కాలమందు న్బలా
యితులై పోదురు చెట్టలైన విడి; సద్వృత్తంబువా రైనచో
మృతులై పోవుటె కాక తాము పయిగా హృత్తాపముం దెత్తు రీ
గతి సంసారము నమ్మియుంట వెతయేగా! రామచంద్రప్రభూ!

13. మ. పరుషోక్తు ల్వచియించి చిత్తమును నొవ్వంజేయఁగా నెవ్వఁడే
దొరఁకొన్నన్ బ్రతినిష్ఠురోక్తులను దదుష్టత్వవహ్ని న్మఱిం
త రగుల్ప న్గమకింపకుండ నతిశీతక్షాంతివార్వృష్టి రూ
పఱఁ జల్లార్చుపటుత్వ మీవె పరమేశా! రామచంద్రప్రభూ!

14. శా. వీరి న్వారిని జూచి స్వార్థపరత న్భీగ్రస్తచిత్తంబుతో
నోర న్సత్యము రాఁగనీ కనృతసుదోహంబుల న్బల్కున
ద్దారిం బట్టక యెట్టిపట్టులను సత్యంబేవినీతోక్తులన్
ధీరస్వాంతత వెల్చు బుద్ధి నిడు తండ్రీ! రామచంద్రప్రభూ!

15. శా. ఆపత్కాలమునందుఁ గ్రుంగఁబడి దైన్యం బంద కుద్దామ సౌ
ఖ్యాపాదస్థితిఁ గ్రిందు మీఁ దరయ కత్యౌద్ధత్యముం బొంద కే
యాపత్సంపద లెప్పు డేంతగను సంప్రాప్తించిన, న్నిశ్చలం
బై పొల్పారెడుచిత్తము న్గరుణ నీవా! రామచంద్రప్రభూ!

16. శా. కన్ను ల్గల్గిన బుద్ధిగల్గిన భవత్కల్యాణధర్మంబు లా
పన్నత్రాణపరత్వముఖ్యమహిమల్స్పష్టముగాఁ దెల్పుఁ బై
మిన్నున్ గ్రిందివిచిత్రవస్తుమయ భూమిన్; దర్కవేదాంతవి
ద్యౌన్నత్యం బసవశ్యకష్ట మగుజుమ్మా! రామచంద్రప్రభూ!

17. శా. "నీకర్మంబున వచ్చినట్టిదొసఁగుల్నే నెట్లు పోఁగొట్టి నిన్
సాఁకం గల్గుదు" నందువే సరియె! కష్టంబు లొలంగింపఁగా
నీకు న్నాపయి లేనిచోఁ గరుణ తండ్రీ! వాని నే సైఁచుకోఁ
జేగూర్పంగదె చాలు తాల్మి యయినన్! శ్రీరామచంద్రప్రభూ!

18. మ. వసనాన్నౌషధసంగ్రహార్థ మొరుల న్బ్రార్థించియో విత్త పుం
బస లేనట్టి స్వబాంధవప్రకరము న్బాధించియో వార్ధకం
బు సనంజేయక స్వార్జితార్థమున నన్బోషించుకోఁగల్గు పూ
ర్ణసమర్ధత్వ మసుక్షయంబువఱకీరా! రామచంద్రప్రభూ!

19. మ. పరు లింతే నొనరించినట్టిహితము న్బ్రాల్మాలి సోపేక్షతన్
మఱవంబోక, నిజోత్కటోపకృతు లైన న్జిత్తమం దింతయున్
స్మరియింపం జన, కెప్పు డన్యులకు క్షేమంబు న్ఘటింపంగ నౌ
తెరువు న్వీడక పట్టి న న్నరుగనిత్తే? రామచంద్రప్రభూ!

20. మ. ఇహపూర్వచరితోరుసత్క్రియలచే నేఁ గాక నీదౌనను
గ్రహముం గాంచుటనేని, చేకుఱుసుఖవ్రాతంబుతోఁ దుష్టినొం
ది హృది న్శంతముచేసికొంచు ద్రవిణాదిప్రీతిఁబోనాడి ని
స్స్పృహత న్గాలముపుచ్చి నిన్నెనయనీవే! రామచంద్రప్రభూ!

21.మ. ప్రణుతస్ఫారవిచిత్రసృష్టిగతదుర్వైషమ్యనైర్ఘృణ్యకా
రణము ల్తర్కముచేత నెవ్వరికి నగ్రహ్యంబులే కాని నే
ర్పున ని న్మానసమందుఁ గట్టి నిరతి న్బూజించి సేవించుధ
న్యునకు న్గన్నులఁ గట్టినట్టె యగునేమో! రామచంద్రప్రభూ!

22. శా. దివ్యంబైన సువర్ణ మౌఁ బరుసవేదిం దాఁకి యి; న్మట్టులే
భవ్యత్వత్పదభక్తు నంటఁగనె దుర్వారంబులై సర్వ మ
స్తవ్యస్తంబుగఁ జేయుకష్టములు నౌ సౌఖ్యంబు! లోదేవతా
సేవ్య! నీమహిమంబులెన్నఁదరమా? శ్రీరామచంద్రప్రభూ!

23. శా. ఇంపౌ విగ్రహ మైతి తొల్తఁ, బిదప న్హృన్మోదకాంభోదవ
ర్ణంపుంగోమున సచ్చరిత్రమున నార్తత్రాణశౌర్యంబులన్
బెంపుం గాంచిన రాఘవుండ వయి, తావెన్క న్స్మస్తాంతర
స్థంపుంజిత్సుఖసత్యమూర్తి వయి తీశా! రామచంద్రప్రభూ!

24. శా. బొమ్మ ల్వీడక యాడుబాలుఁ డెదుగ న్బోనాడి యాబొమ్మలన్
గొమ్మ న్గూడి సుఖించుమాడ్కిఁ దరుణీగోభూయశోవిత్తసౌ
ఖ్యమ్ము ల్గ్రోలుచునుండువాఁడు నినుఁదాఁ గంచంగనన్నింటిఁబో
పొమ్మంచు న్నిను నంటియుండు సతతంబు న్రామచంద్రప్రభూ!

25. అమితంబౌ ఫలమిచ్చు గొప్పక్షితిజంబౌ మున్ను బీజంబుతా
సమయంగావలె నేల; నట్లె భువిపైఁ జాలంగ నన్యోపకా
రములం జేయు నుదారతత్వ మగు పూర్వంబం దెటో యీయహ
మ్మమకారాత్మకతత్వ మీల్గవలెఁ జుమ్మా! రామచంద్రప్రభూ!

26. శా. వారాశి న్జనియించు నుప్పున నొనర్పంబడ్డ పాంచాలియా
వారాశిం బడి లోఁతు గన్గొనఁగఁబోవ న్లీనమైపోవు నం;
దారీతి న్గన నీదుపేర్మిఁ జని శుద్ధాత్ముండు నీలోననే
చేరు న్బేరును రూపుమాపుకొనుచున్ శ్రీరామచంద్రప్రభూ!

27. శా. బంగారంబున నుండు దోషముల విధ్వస్తంబుగావించి మే
ల్రంగు న్దానికిఁ దెచ్చువహ్నిపగిది న్బ్రాణివ్రజంబున్గడున్
గ్రుంగంజేయుచు నేఁచు నాపదలుత ద్రూక్షత్వకాలుష్యముల్
త్రుంగంజేయుచుఁ జేయు జీవుఁ బరిశుద్ధు న్రామచంద్రప్రభూ!

28. శా. ప్రేమం బింతయు లేక నీదెసను దుత్వృత్తంబుతో నుండి యిం
కామీఁద న్జదు వెంతగాఁ జదివిన న్వ్యర్థంబె! యాపందితుల్,
నీమాన్యాఖ్యలు నోటఁబల్కచిలుక ల్నీగీతము ల్వాడు నా
"గ్రామోఫో"నులు, నన్యమోదకరులేగా! రామచంద్రప్రభూ!

29. శా. ఏనామంబున నెట్టిరూపమున నింకేభాషలోనైన ని
న్ధ్యానంబందున నిల్పి యర్చనము సేయ న్నీవు ప్రీతుందవై
వాని న్బూతుని జేసి యిచ్చెదవు నిర్వాణంబె; యౌఁగాని యా
ధ్యానం బచ్ఛలమైయొసంగవలెనయ్యా! రామచంద్రప్రభూ!

30. మ. అమితభ్రాంతి గలట్టిచక్ర మిసుమంతైన న్జలింపంగలే
ని మహామాంద్యపుఁజక్రమొక్కగతిఁ గాన్పించు న్బహిర్దృష్టికిన్;
శమయుక్తంబగు సత్వము న్దమముఁ గాన న్వచ్చుఁ బై కట్లే యే
కముగాఁ బెక్కుర మోసపుచ్చును శుభాంగా! రామచంద్రప్రభూ!

31. మ. విసరు ల్తక్కుకుచేష్టలుం దొఱఁగి సద్వృత్తంబులై తొలఁ గై
వసమై గుఱ్ఱము లున్న, హాయి విహరింపన్వచ్చుఁ దత్స్వామి; మా
నిసికి న్లొంగి దశేంద్రియంబులటె వానిం ద్రిప్పులం బెట్టకు
న్న సుఖం బిందును నందు నొందు నతఁడన్నా! రామచంచ్రప్రభూ!

32. మ. పొగయంత్రంబున కంటఁ గట్టుశకటంబుంబోలి, మార్జాలినో
టఁ గడు న్నేర్పునఁ బట్టుకూసవలె, నేడం గష్టముం జెందకుం
డఁగ జీవించును మానవుండు తనడేందము న్గతాహంకృతిన్
భగచ్చిత్తముతోడఁ గల్పుకొన, నన్నా! రామచంద్రప్రభూ!

33. శా. జ్ఞానం బంచును భక్తి యంచు నెవియో కర్మంబు లం చింక నే
వానిం జేయ విలాతికి న్దమకు లాభంబు న్సుఖం బౌనొ య
వ్వాని న్మాని నిరర్థకక్రియలతోఁ బ్రాల్మాలిక న్బ్రాయముం
బోనీఁ జూతురు కొంద; అద్ది ఫలదంబో? రామచంద్రప్రభూ!

34. మ. జనవాక్యం బనృతోక్తియైనను బ్రజాసంతుష్టికై యాజగ
జ్జనని న్నీసతిఁ బాపికొంటివి! ప్రజల్సత్యంబు వాక్రుచ్చి కో
రినఁ, గల్లమ్ముట మాన్పి దాన నగు దూరిక్థంబు వర్జింపనే
రనివారై రిఁక నేఁటిభూమిపతులొరా! రామచంద్రప్రభూ!

35. మ. పరభూపాలుర నోర్చి తెచ్చువసుసంపత్తి న్స్వదేశీయులం
బొరయం జేసిరి పూర్వమందు నృపు; లిప్డో! దేశభాగ్యంబుఁ జె
చ్చెర దూరస్థవిదేశవాసులను నిశ్చితంబుగాఁ జేరని
త్తురు భూభర్త లధర్మకార్యమిది గాదో! రామచంద్రప్రభూ!

36. శా. నేఁ డుచ్చస్థితి నున్న దేశవిభుఁ డెందేఱేని కేమాత్రమో
తోడై వానిని దాను రాజ్యపదముక్తుం జేసి పాలించు; నా
నాఁ డర్కాత్మజరావణానుజులకు న్సహాయ్యముం జేసి చూ
ఱాడ న్లేదు తదర్థ మీ విఁక మహాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

37. మ. పరదేశములనుండి రావలయు సర్వంబున్; స్వదేశస్థు లె
వ్వరు నందొండును జేయలేరు; పరికింపంగ న్బరాపేక్ష యు
ద్ధుర మౌచున్న; దశక్తి హెచ్చుకొలఁది న్గుర్భోగవస్త్వశయుం
బెరుఁగం జొచ్చె; నిఁకేమి చేసెదవొసుమ్మీ! రామచంద్రప్రభూ!

38. శా. ధీమంతుండగు మానవుండు తనబుద్ధి న్లోకబాధాపహం
బై మోదంబును గూర్చు నౌషధములు న్యంత్రంబులు న్జేయనౌ;
నామూలం బిఁకఁ బ్రాణులం గెడపుదుర్యంత్రాదుల న్జేయుటెం
తో మారాత్మకదైత్యకృత్యమగు నయ్యో! రామచంద్రప్రభూ!

39. శా. ధీరత్వంబున నాత్మతేజమున నుద్దీపించి దేశార్తులన్
బాఱంద్రోల నహింసఁ బూని తమకౌ బాధల్క్షమ న్సైఁచుచున్
బోరంజొచ్చుస్వకీయులన్ ధనముకై పోకార్చి ధర్మంబులన్
గారం బెట్టుట పట్టినీచకృతి యౌగా! రామచంద్రప్రభూ!

40. ఇతరు ల్గృహము సొచ్చి పాలనము తామే సేయుచుండ, న్స్వతం
త్రతతో నన్నియుఁ జావ, వారొసఁగు ప్రాణత్రాణమాత్రాన్నపుం
బ్రతుకే దీనత నింద్రభోగ మనుచు న్భావించు గేస్తుండు తా
మతిలేనట్టినరుండు గాఁడె? గుణధామా! రామచంద్రప్రభూ!

41. మ. ప్రజల న్బిడ్డలఁబోలెఁ జూచుకొనుచు న్వారర్థసౌఖ్యాదులం
దు జగత్ఖ్యాతిని బొంద నేలఁగ సమర్థుం డెవ్వఁ డాతండె పో
నిజమౌరా; జిఁక వారిలో జగడము ల్నెక్కొల్పి తామించుఱే
ని జగామ్రుచ్చని కాక రా జనఁగఁ జన్నే? రామచంద్రప్రభూ!

42. శా. ఆయాసక్షమ, యైకమత్యము, దవీయశ్చింతయు, న్ధైర్యమున్
స్థేయోయత్నము, దేశభక్తియు, నకుంఠితభూతకౌశల్య, మాం
గ్లేయు ల్చూపుదు; రవ్వి మా కెపుడిట న్లేవో! గతంబయ్యెనో!
యీయంగూడదె వానిమాకుఁగృపఁ? దండ్రీ! రామచంద్రప్రభూ!

43. మఱి నాంగ్లేయులు భూనభంబులకు సంబంధంబుఁ గల్పించి, తెం
పరులై భూతము లైదిటి న్స్వమహిమ న్బంధించి, యేర్పాటులన్
బరమాశ్చర్యకరప్రవీణతలు చూపంజొత్తు! రవ్వేల నీ
కరుణ న్మాకు లభింపఁగూడ? దసితాంగా! రామచంద్రప్రభూ!

44. మ. ఉరువై యుండును దప్ప క్రిందియబలాయుర్దైహికారోగ్యముల్
స్థిరకాంతారనివాసమూఢమతి; కుద్వేలంబుగా విద్యనా
గరకత్వంబును వానికిం గఱప, సౌఖ్యం బిచ్చుపై వన్నియున్
దఱఁగు; న్మేమిఁక వేనిఁ గోరనగు? సీతారామచంద్రప్రభూ!

45. శా. చేతిందండ్రి కొసంగి బాలకుఁడు దాఁ జిత్తనుసారంబుగాఁ
బాతం బందక తిర్గఁగల్గు; నటె మాస్వాంతంబు నీకిచ్చి యే
యాతంకం బిఁక మేము గాన కెపుడు న్హాయిన్ యథేచ్ఛంబుగా
వీతత్రాసులమై మెలంగఁగల మూర్వి న్రామచంద్రప్రభూ!

46. మ. వినయోపేతుఁడు సౌమ్యభాషణూఁడు నౌ విద్వాంసుఁ, డే తన్నుఁబో
డ్పును లేనట్టిప్రపూర్ణదుగ్ధగవిఁ దాఁ బోలు; న్గడున్ జిఱ్ఱుబు
స్సనువిద్వాంసుఁడు రెండుఁ గల్గి యిఁక నత్యల్పంపుఁబాలిచ్చును
స్రను బోలు న్గొఱగాక యేరికి రమేశా! రామచంద్రప్రభూ!

47. శా. నాసామూలము నంటు నట్లు తిరుమంట న్దాల్చురేఖాద్వయం
బౌ, సత్కర్మము జ్ఞానము; న్నడిమిశోభాన్వీతపుంగీఁతరం
గౌ సద్భక్తియె; మూఁడుత్రోవలకు గమ్యస్థాన మేకంబె; యే
వాసిం గాంచరు వానిలో బుధులు దేవా! రామచంద్రప్రభూ!

48. శా. పంగుత్వంబును దృష్టిలోపమువలెం బాపస్వభావంబునున్
సంగీతంబున కడ్డురా; దితరమౌ శాస్త్రంబులు న్నీతిలే
మిం గీడ్పాటును జెంద వంతగ నిజంబే, కాని నీభక్తిఁ గాం
చంగంజాలఁడు నీతిబాహ్యుఁడెవఁ డీశా! రామచంద్రప్రభూ!

49. మ. అఱపద్దెంబున ధర్మ మెల్లఁ బ్రతిపాద్యంబౌనటు ల్పూజ్యులౌ
పరుషు ల్పూర్వులు వల్కినారు - కననౌఁ బుణ్యంబు నన్యోపకా
రరతిం, బాపము నన్యపీడన మెనర్పం గోరఁగా - నం చిఁకన్
దరియింపం బెఱబోధ మేల? మహితాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

50. మ. తిరమౌ నింద్రియనిగ్రహంబు, దమ, మస్తేయంబు, శౌచంబు క్షాం
తి, రుషాభావము, బుద్ధి, మంచిచదువు, ంధీర్త్వము, న్సత్యమున్
వరధర్మంబులటంచు ఁదొంతి స్మృతి తా వాక్రుచ్చు స్పష్టంబుగాఁ;
దరియింపం బెఱబోధ మేటికి? మహాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

51. మ. ధరణి న్మానవుఁ డేయుపాయముననో తా నెట్టిదౌడేహినో
పొరయంజేయవలె న్ముదం; బదియె యౌ బూర్ణేశ్వరారాధనఁ
బరయంగా; నని శ్లోకమందు నొకధన్యాత్ముండు బోధించెడున్;
ధరియింపం బెఱబోధ మేల? పరమాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

52. మ. ధరలో శూరుఁ డనంజితేంద్రియుఁడె సద్ధర్మంబుల న్నిత్య మా
చరణంబందునఁ జూపువాఁడె కృతి వాక్శౌండుండు సత్యోక్తియే;
యరయ న్భూతదయాగరుష్ఠుఁడె వదాన్యాగ్రేసరుం డండ్రుగా
తరియింపం బెఱబోధమేటికి మహాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

53. మ. అనుశంబు న్సుఖిఁ జూచి మైత్రి, కృప దుఃఖార్తు న్విలోకించి పు
ణ్యుని వీక్షించి ముదం, బపుణ్యుఁ గనుచో సోపేక్షతావృత్తి భా
వనలీమాడ్కిని బోవుచో నొదవు సుస్వాంతప్రసాదం బటం
చను సూత్రం; బదినాకు నీ వొసఁగవయ్యా! రామచంద్రప్రభూ!

54. మ. అది ఇమ్మంచు ని దిమ్మటంచు నిను నే నర్థింపఁగా నాకెదన్
బెదరౌ; దానను నాకు మే లగునొ పిర్వీఁకౌనొకించిజ్జ్జుఁడన్
విదితం బౌ నెటు నాకుఁ? గాన, నెది గావింపంగ నీకిష్టమో,
యదె కానిమ్మని వేఁడుకొందుఁ బరమాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

55. మ. శివునిం జూడ నటంచు వైష్ణవుఁ, డిఁక న్శ్రీజాని నేఁ జూడ నం
చు విరోధంబున శైవుఁ, డందు; రెదలోఁ జూడంగ లే దిర్వురం
దెవఁడు న్వారియధార్థతత్వ; మదియే వీక్షించుచో నేకమౌ
శివుఁడు న్నీవును సర్వదైవములు న్శ్రీరామచంద్రప్రభూ!

56. మ. మనముం జూడఁ బ్రమేయమైన; దిఁక నీమాహాత్మ్యమో! కాలదే
శనిమిత్తంబుల దాఁటియుండుఁ; గనుక న్స్వాంతంబున న్నిన్నుఁగాం
చ నశక్యం; బది గిద్దలోపలను గుంచంబు న్గుదింపంగఁజూ
చినయ ట్లుండును హాసపాత్రమగుచు న్శ్రీరామచంద్రప్రభూ!

57. శా. కాన న్వచ్చియు బాహ్యభేదములు డెక్క న్బత్రవర్ణాదుల
న్లోనన్ గ్రంథముమాత్ర మేకమయియుండుంబెక్కిటన్; బాహ్యమౌ
వానిం ద్రోసి మతంబులం గనిన లోభాసిల్లు తత్వం బటే
కానంగా నగు నొక్కతీరున శుభాంగా! రామచంద్రప్రభూ!

58. శా. స్వామీ దిక్కిఁక నీవె నాకనెడువిశ్వాసంబుతో స్వీయమౌ
సామర్థ్యంబును వమ్ముసేయక ధృతి న్సాంసారికవ్యాపృతి
స్తోమంబుం బచరించుభక్తునకు నీతోడ్పాటు ప్రాప్తించుఁ దా
నేమార్గంబుననో సకాలముగఁ దండ్రీ! రామచంద్రప్రభూ!

59. మ. పరులం దుండేడు తప్పు లెంచి సవరింపం జూచుకంటె న్ననున్
దురితాపేతుని దొల్తఁ జేసుకొను టెంతోమంచి, దే మన్న, న
క్కరిణి న్నేను మెలంగినం, దఱుఁగు లోకంబందుఁ బాపాళి నొ
క్కరుఁ డైన, న్మహి కద్దిలాభమె యగుంగా! రామచంద్రప్రభూ!

60. మ. నిసువుం దల్లి జలంబుతోఁ గడిగి మేనిన్ శుభ్రముం జేసినన్
వెస బూడ్డం బడి వాఁడు చేసికొను దాని న్వెండి యేవంబుగా;
ససిగాఁ జేసి గురుండూ చిత్తమును దాఁ జన్నంత, శిష్యుండు న
ట్లే సుఖాభాసములందుఁ జిక్కి చెడుఁ దండ్రీ! రామచంద్రప్రభూ!

61. మ. సరిగా వంకరఁ దీర్చి కుక్కురపుఁబుచ్ఛం, బద్దివిడ్వంగనే
మరల న్వంకరపోవుఁ దొంటిగతి; నమ్మాడ్కి న్మహాతేజుఁ డొ
క్కరుఁ డేతెంచి ప్రపంచ మచ్చముగఁ దాఁ గావించి యేగంగనే
తిరుగ న్గిల్బిష మంది చెందునది యార్తి న్రామచంద్రప్రభూ!

62. శా. ఎవ్వండైనను జేసె నే నెదియొ దుష్కృత్యంబు గర్వంబునన్
నవ్వంగూడ దొరుండు వానిఁ గని; మానైర్మల్య మిట్టే సదా
దవ్వై మమ్మెడఁ బాయకుండు ననుచు ననుచు న్ధైర్యంబుతో నిల్చి వా
క్రువ్వ న్శక్తులు గారు నీయెదుట నేరున్ రామచంద్రప్రభూ!

63. శా. ఏయేవిద్యల నభ్యసించి తనుచుం బృచ్ఛింప వీవెప్పు, డిం
కేయేసత్కృతు లాచరించి తనుచుం బృచ్ఛింతువే కాని; యెం
తో యాహ్లాదకరంబుగాఁ బలికి తోహో! యంచు నా, కచ్ఛమౌ
న్యాయోపేతచరిత్ర మెచ్చుకొనుదయ్యా! రామచంద్రప్రభూ!

64. శా. ఆయతున్నతు లుండుభూరుహము వాత్యాబాధపాలౌఁ దృణం
బాయసంబును జెంద దట్టు; లటె యౌద్ధాత్యాధికుం డెందెడున్
మాయాబాధలు సంస్కృతి, న్వినయసంపన్నుం డటు ల్గాక తా
హాయి న్జేయును జీవయాత్ర జగదీశా! రామచంద్రప్రభూ!

65. శా. ఔచోఁ గానిస్థలంబున న్నిజమహత్త్వావిష్క్రియోత్కంఠతో
వాచాడంబర మేచి చూప, కితరుల్వాక్రుచ్చువాక్యంపుసా
మీచీన్యంబు గ్రహించి దానివలన న్మేలొందుప్రోడండెపో
నీచిత్తంబున కించిధన్యుఁ డగుఁ దండ్రీ! రామచంద్రప్రభూ!

66. మ. తొలుతం జెడ్డతలంపు పుట్టు; నది తోడ్తోఁ జంపకున్న న్మదిన్
గలుగుం దానికిఁ బుష్టి నిచ్చెడు నసంఖ్యాకంబు లౌభావనల్;
పలుదుర్వాంఛలు గల్గువెంకఁ; గడ కావాంఛల్క్రియారూపమై
కలిగించు న్సుఖనష్టి రెంతను, శుభాంగా! రామచంద్రప్రభూ!

67. మ. మరణం బొందెడువేళఁ, గుత్తుకకు శ్లేష్మం బడ్డమౌవేళ,నం
దరు "నన్నెవ్వరి కప్పగించి చనె?" దన్నాదంబె గావించియే
డ్తురు శాంతిం జననీక; యచ్చటి యొకండు న్నిన్నుఁ బ్రార్థించినీ
చరణాబ్జస్మృతిఁ దేఁడు వానికి! రమేశా! రామచంద్రప్రభూ!

68. మ. తనయిష్టానుసృతి న్గృహంబుఁ దను చిత్తవ్యాపృతు ల్సాగుచో,
మన మత్యంతము శాంతినుంట యది సామాన్యంబే; యింకెవ్వఁడుం
డును శాంతాత్మతఁ గ్రూరకష్టదశయందు న్వాఁడె నీసత్యభ
క్తనికాయంబునఁ జేర్చుకోఁదగు ననంతా! రామచంద్రప్రభూ!

69. అంతస్సార మెఱుంగ సాధనము గాదైశ్వర్యసంపత్తి, య
త్యంతంబైన ప్రలోభకార్థనిచయం బాపత్తులుం గాని; స్వ
ర్ణాంతస్థ్సంబగు నుగ్గుఁగాంచ నొరగల్లౌఁగాని స్నిగ్ధంబు భా
స్వంతంబౌ మొకమాలుగాదు జగదీశా! రామచంద్రప్రభూ!

70. కాంతం గాంచనము న్శరీరసుఖము న్గావంచు వర్జించి నీ
చెంత న్భక్తులు చేరుటేల? యన, నీ శ్రీపాదపద్మద్వయీ
చింతాలభ్యసుఖంబు వానివలన న్సిద్ధించుసౌఖ్యంబుఁ దా
నెంతో మించి యొసంగుచుండుటనే తండ్రీ! రామచంద్రప్రభూ!

71. మ. అనుతాపాగ్ని మదీయకిల్బిషవనం బామూలదాహంబుచే
సినవెన్క న్భవదీయభవ్యగుణసంస్మృత్యాదులం బిట్టు నా
కనులం బుట్టునుసుశీతలశ్రుతతి నాకాఁక న్శమింపంగఁజే
సి, నను న్భక్తి సుదాబ్ధిఁ దేల్పఁగదవే రామచంద్రప్రభూ!

72. మ. అకలంకాత్ముల దీర్ఘజీవనతఁ బుణ్యం బుర్విఁ బెంపొందు; దు
స్ప్రకృతివ్రాతము దీర్ఘజీవనతచే వర్ధిల్లుఁ బాపంబె; కో
రక తీర్ఘాయువు పాపి మృత్యువునె కోరంజెల్లు నద్దానవా
నికి న్యూనాఘపులాభ మౌను గనుక న్శ్రీరామచంద్రప్రభూ!

73. శా. నీపాదాంబుజచింతనాభ్రధునిలో నేస్నానముం జేసి నా
పాపౌఘంబులఁ గడ్డివైచుకొని శుభస్వాంతత న్నిల్చి నీ
రూపంబు న్మదిఁగట్టి మృత్యువును మిత్రుంవోలె రావొయి యం
చాపద్భాంధవ! నిల్చు నిర్భయత నీవా? రామచంద్రప్రభూ!

74. శా. అన్నం బంబువు లగ్ని గాలి పొగబండ్ళాకాశయానంబు లిం
కెన్నో మానవసౌఖ్యసాధనము లీ పృధ్వీస్మృతిం దెచ్చు; ని
ట్లున్న, "న్జీవితమధ్యమందు మృతిలో నున్నను నే" నన్నమా
ట న్నీమాయ జడుండు తామఱచుఁ గట్టా! రామచంద్రప్రభూ!

75. మ. సువిచారంబున నెవ్వఁ డీల్గు టనఁగాఁ జొక్కాల మార్పంచు నెం
చి వపుర్నాశముకై భయంబు మదిలోఁ జెందండొయాతండు మృ
త్యువు నిర్జించినశూరుడే యనఁదగున్, దోఁబుట్టునట్లే యతం
డవలోకించును మృత్యుదేవత మహాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

76. శా. చావుం బొందినవానికై పొగులు చశ్రాంతంబు నిర్వేదమం
దేవాఁడు బడియుండఁ డెప్పతివలెన్ సృష్టిస్థమౌ సర్వముం
బోవు న్సాగి; యటంచు నెంచు నెడల న్బోకాడుఁ దోక్తో(?) నహం
భావం; బంత నరుండు ధన్యుఁడగుజుమ్మా! రామచంద్రప్రభూ!

77. మ. గదిలోనుండి మఱొక్కటౌగదికి నేగ న్రేయి బాలుండు తా
బెదరు న్మధ్యతమఃప్రదేశము సొరన్ భీకారణాభావ మం;
దిదియే మాదిరి మృత్యుభీతి గదురు న్హృద్వీథి నజ్ఞాని కం
చుదితంబౌ నుడి సత్యమైన నుడిగాదో? రామచంద్రప్రభూ!

78. మ. నొగులౌ నెత్తగు రెండుపీఁటలపయి న్గూర్చుండ యత్నించినన్;
వగయౌ నిర్వురు స్వాములం గొలుచు దుర్భాగ్యంబు ప్రాప్తించినన్;
జగతి న్నీకు ధనాధిదేవతకు నర్చల్సేయ నుంకించినన్
సుగము న్మేమటె కోలుపోదు మిట నందు, న్రామచంద్రప్రభూ!

79. మ. తనకే దన్యులు చేయఁగా వలయు నంతాపర్యమో తను దా
నిని జేయ న్వలె వారి; కన్యు లిఁక దేనింజేయఁ దానొచ్చు దా
నిని జేయం దగ దెప్పు డన్యులకు; దీనింబట్టి సాగించు జీ
వన మెవ్వాఁడతఁడౌను రెంతసుఖి దేవా! రామచంద్రప్రభూ!

80. శా. ఏదెట్లుండును మ్రోల నద్దియె యటే వీక్షింప నౌ న్వచ్ఛమౌ
నాదర్శంబున; నట్లె ద్రష్టలకుఁ జిత్తావస్థ యెట్లుండు న
ట్లే దృష్టం బగు లోక మెల్లఁ; గనుకన్ సృష్టీక్షితంబైన దో
షాదు ల్మావియె, కావు దానివి, మహాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

81. శా. కోర న్రా దిహసౌఖ్య మేది నిను భక్తుం; డల్లరాధాంగనా
సారప్రేమయు నిస్పృహత్వ మెద దైవాఱంగ, వాసోజలా
హారాదు ల్సకలంబు నీవె యనుచున్ ధ్యానింప నౌఁ; బ్రార్థనన్
బేరం బాడుట మాకుఁ గూడదు కృపాబ్ధీ! రామచంద్రప్రభూ!

82. శా. శారీరామయపీడఁ బోవును మనస్స్వాస్థ్యంబు; లోలాంబు కా
సారంబట్టుల చిత్త ముండు నెడ ధ్వస్తంబౌను ధ్యానంబు; నిం
డార న్భక్తిఫలంబు నిచ్చుట కవశ్యం బందుచేఁ బూర్ణదే
హారోగ్యం బని పెద్దలందురు రమేశా! రామచంద్రప్రభూ!

83. శా. స్వాసాహారజలంబుల న్మరలఁ బుష్టం బయ్యెడు న్జీవన
వ్యాపారంబుల జీర్ణమై చెడిన దేహాంశంబు; లవ్వానిచే
నేపుం గాంచు మనంబుగూడఁ; గనుక న్హేయార్థనిర్వృత్తికై
మాపం గూడదు భక్తసారము మహాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

84. శా. సంతానార్థమె పెండ్లికాని సురతేచ్ఛాతృప్తిసంభూతమౌ
సంతోషంబున కెప్డు గా దని శ్రుతుల్శాస్త్రంబులు న్జెప్పుటన్
గాంతాభోగపరాయణత్వము నణంగంద్రొక్కి గేస్తుండు తా
శాంతి న్దాంతి గడింపఁ జూడవలె నీశా! రామచంద్రప్రభూ!

85. మ. విమలాంతఃకరణంబు, దేహబలము. న్విఖ్యాతధీశక్తి, ధై
ర్యము, విత్తాఢ్యత, నూత్నకల్పనసామర్థ్యంబు, డేశంబు, స
ర్వముఁ గోల్పోవుటకుం గతం బరయ నార్యస్తుత్యసద్బ్రహ్మచ
ర్యము లేకుంతయె యంచుఁ దోఁచు రఘువీరా! రామచంద్రప్రభూ!

86. మ. క్రిమిసందోహమువంటిసంతతి, కభుక్తిన్దేశ మందెల్లఁ బ్రే
తము లట్లుండెడు వారికిం గొద వొకింతన్లేదు! సద్భ్రహ్మచ
ర్యము తర్వాత గృహస్థులై కనిన శౌర్యస్ఫీతులౌ వారు మా
త్రము కన్పింపరు నిన్నుబొంట్లు మహితాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

87. శా. వాసంబందునఁ బెద్దవారినడత ల్వైవాహికాచారముల్,
గ్రాసంబందున లేమి నేమము, లసద్గ్రంధాదులు, న్రంతుకై
యౌసంకల్పలఘుప్రసంగములు, నిత్యాదు ల్మఱెన్నో శమా
భ్యాసోరుప్రతిబంధకంబు లగు దేవా! రామచంద్రప్రభూ!

88. శా. నీరాహారసుషుప్తివాంఛల నెటుల్నిర్జింపలేఁడో నరుం,
డారీతి న్వనితాభిలాషయును దానడ్డంగలేఁ డంటని
స్సారాసత్యపుమాట కానియెడ, భీష్మప్రాయులైనట్టిలో
కారాధ్యు ల్భువి నుంటసాధ్య మిపు డెట్లౌ? రామచంద్రప్రభూ!

89. శా. హిందూదేశపుఁ బ్రస్తుతస్థితికి నెన్నేఁ గారణాలున్న; విం
కందు న్బాల్యవివాహము ల్కనఁగ మూలాధారము ల్పల్విస
స్తందోహంబుల కంచుఁ జెప్పుదురు పెద్దల్పెక్కు; రామాట ని
స్సందేహం బని నాకుఁ దోఁచెడు రమేశా! రామచంద్రప్రభూ!

90. మ. తినునాహారముఁబట్టి యుండు మనము న్దేహంబు; జిహ్వేంద్రియం
బును స్వాధీనము చేసికొన్న నిరతంబు ల్వశ్యమై యుండుఁ; గా
వున, నద్దానిని బ్రహ్మచర్యనియమంబు న్నిల్పుకోఁజూచువాఁ
డు నిరోధించుక వర్తులన్వలయు నెప్డు న్రామచంద్రప్రభూ!

91. మ. శమసంపత్తి, చిరాయు, వద్భుతమనీషాశక్తి, యారోగ్యతే
జముఁ ద్వత్సృష్టిరహస్యవేత్తృతయు, నిచ్ఛాసత్వంపుబెంపు, స
త్యముగా నిన్ను నెఱుంగఁజాలు మహితత్వంబు, న్సదాబ్రహ్మచ
ర్యమునం గల్గు నమూలలాభములు దేవా! రామచంద్రప్రభూ!

92. మ. విమలస్వాంతత నిన్నుఁ గొల్వనొ, రుజావృద్ధత్వపీడార్తులౌ
తమవారిం బరిచర్యలం దనుపనో, దైన్యస్థమౌనాత్మదే
శము సేవింపనొ, పెండ్లిమానుకొని యిచ్ఛాపూర్వకబ్రహ్మచ
ర్యముతో నుందురు కొందఱుత్తములు దేవా! రామచంద్రప్రాభూ!

93. శా. తన్నట్లే సకలేతరోరుతరభూతవ్రాతముం జూచుకొం
టెన్నం గష్టతమంపుఁగృత్య మగుచో నిం కన్యజీవాళియం
దు న్నైసర్గికవృత్తిమైఁ బొడమునా దుర్ద్వేషభావంబుతోఁ
దన్ను న్భక్తుఁడు చూచుకోవలయు సీతారామచంద్రప్రభూ!

94. మ. వినయం బున్న సమస్తసద్గుణము లావిర్భూతమౌ నద్ది భ
క్తున కావశ్యక మైనలక్షణము తన్మూలంబుపై నిల్చుఁ ద
క్కినయాధ్యాత్మికవృద్ధి యంతయును ముక్తింగూర్చుసామాగ్రియున్
ఘనసౌధంబు పునాదిపైనె నిలుచుంగా! రామచంద్రప్రభూ!

95.  మ. ధనవిద్యాదుల పెంపుచే నర్న కౌద్ధత్యము రానున్నచోఁ
దనకంటె న్బలవత్తరుం దలఁచి డిందంజేయ నౌ దాని; నిం
కను గష్టంబులఁ గల్గకుందు నడఁపగానౌఁ బ్రపంచంబులోఁ
దనకంటెం బృధుకష్టజీవిఁ గని; సీతారామచంద్రప్రభూ!

96. శా. రానున్నట్టి విపత్తుల న్నరుఁడు నేరం డడ్డి యాఁపంగఁ దాఁ
గాన, న్వానిని ధీరచిత్తతఁ సితిక్ష న్సైఁచుకొం టొప్పు; నేఁ
డేని న్నీరధిఁ గూలి వీతధృతియై యిట్టట్టు తాఁ గొట్టుకో
కానీటం బడియున్నఁ దేలి మను నీశా! రామచంద్రప్రభూ!

97. మ. శ్రమ మెంతెక్కువయైన దానింవెనుకం బ్రాప్తించు సౌఖ్యంబు గా
టమె యౌ నంతగ; నిన్నె నమ్ముకొనియుంటం గల్గు మోదంబుతో
సమమౌ మోదము లేమి, నద్ది యగుఁ గష్టం బందునేకానఁ, గ
ష్టములే భక్తులు కోరుకొందురెపుడీశా! రామచంద్రప్రభూ!

98. మ. ఎవఁడుం దాఁ దసచర్మచక్షువులతో హృద్భావనాతీతమౌ,
రవికోటిద్యుతి మించుదీప్తి గలదౌ బ్రహ్మాదిదేవార్చ్యమౌ
భవదీయాకృతిఁ జూడలేఁ డని కృపన్భావించి యపప్పు డీ
వవతారంబుల నెత్తుచుందు పరమేశా! రామచంద్రప్రభూ!

99. శా. "నీపాపంబులఁబట్టి నీగతులు నిర్ణీతంబులౌ" నందువే
నోప న్నే నిలువంగ నీయెదుట న్యాయోద్వృత్తికిన్! నీవిఁకే
పాపుఘం బవలీలక్షాళిత మొనర్ప న్ద్క్షమౌ సత్కృపా
కుపారం బవు! నన్నుఁబ్రోవభారమొక్కో? రామచంద్రప్రభూ!

100. శా. "నీకర్మం" బని కన్ను దుడ్చి చను, దంతేకాని నీవే సదా
వాకు న్భావముఁ గర్మము నండపి సర్వప్రాణులం ద్రిప్పు దీ
లోకంబందున; నిద్ది దూషణముగా లోనెంచి కోపింపక
య్యా! కేల్మోడ్చి నమస్కరింతుఁ బరమాత్మా! రామచంద్రప్రభూ!

101. కం. వందనము సుందరాంగా!
వందనము మపవర్గసౌఖ్యవరదాయి! ప్రభూ!
వందనము దేవదేవా!
వందన మోజానకీధవా! శ్రీరామా!

102. కం. వందన మానందాత్మక!
వందన మోచిత్స్వరూప! వందన మభవా!
వందనము భక్తకల్పక!
వందన మఖిలప్రపంచపాలక! రామా

103. కం. శ్రీరామా! శ్రీరామా!
శ్రీరామా! రామ! రామ! శ్రీరఘురామా!
శ్రీరామా! శ్రీరామా!
శ్రీరామా! రామ! రామ! సీతారామా!