Monday, June 18, 2018

లీలామోహనుని ముగ్ధ సౌందర్యం


లీలామోహనుని ముగ్ధ సౌందర్యం



సాహితీమిత్రులారా!


ఎన్నటికీ వసివాడని సౌందర్యం అంటే అది పసిపాపలదే. వారు నవ్వినా ఏడ్చినా అందంగానే ఉంటారు. అందులోనూ చిన్నికృష్ణుడయితే యిహ చెప్పాలా! బాలకృష్ణుని మురిపాల ముచ్చట్లు అనగానే తెలుగువాళ్ళకి గుర్తుకొచ్చే కవి పోతన. పోతన భాగవతంలో శ్రీకృష్ణుని బాలలీలలు ఆపాతమధురాలు. ‘అమ్మా మన్ను తినంగ నే శిశువునో ఆకొంటినో వెఱ్ఱినో’ అంటూ చిన్నారి కృష్ణుడు పలికే ముద్దు ముద్దు మాటలు మనోహరాలు. అయితే, కృష్ణలీలలను వర్ణించే గ్రంథం మరొకటి కూడా ఉంది. అది ఎఱ్ఱన రచించిన హరివంశం. ఒక రకంగా పోతనకు ఎఱ్ఱన మార్గదర్శి అని అనుకోవచ్చు. ఎఱ్ఱన రచించిన నృసింహపురాణ, హరివంశాలలో కొన్ని పద్యాలకి నగిషీలు దిద్ది మరింత అందంగా పోతన తన భాగవతంలో ప్రయోగించాడు. ఎఱ్ఱన అరణ్యపర్వశేషంలోని ‘అంబ నవాంబుజోజ్వల కరాంబుజ’ అనే సరస్వతీస్తుతి తన భాగవత అవతారికలో పొందుపరచడం, పోతనకి ఎఱ్ఱనపైనున్న గౌరవానికి సూచనగా భావించవచ్చు. అయినా కథ నడిపే తీరులోనూ, చేసే వర్ణనలలోనూ ఎవరి ప్రత్యేకత వారిదే!

హరివంశము భారతానికి పరిశిష్ట గ్రంథం. అంటే హరివంశముతోనే భారతానికి సంపూర్తి. కాబట్టి ఎఱ్ఱన అరణ్యపర్వశేషాన్ని పూరించడమే కాకుండా, హరివంశ రచనతో తెలుగులో భారతానికి పూర్ణత్వాన్ని చేకూర్చాడన్న మాట. ఎఱ్ఱన యితర రచనలు నృసింహపురాణము, రామాయణమూను. వీటిలో రామాయణం మాత్రం లభించలేదు. భారత హరివంశాల ద్వారా ఇతిహాసాన్ని, నృసింహపురాణం ద్వారా పురాణాన్నీ, రామాయణం ద్వారా కావ్యాన్నీ – యిలా ముత్తెరంగుల సారస్వతాన్ని మొదట తెనిగించిన ఘనత కూడా ఎఱ్ఱనకి దక్కుతుంది. తిక్కన లాగనో పోతన లాగనో, ఎఱ్ఱన కవితామార్గం యిదీ అని నిర్ణయించడం అంత సులభం కాదు. నేను చదివినంతలో నాకు కనిపించిన ప్రత్యేక గుణాలు రెండు. ఒకటి – వర్ణనలలో శబ్దంపై కన్నా అర్థం పైనా, చిత్రాన్ని రూపుకట్టించడం పైనా అతనికి దృష్టి యెక్కువ. రెండు – సామాన్యుల జీవితాలలో కనిపించే సాధారణ దృశ్యాలూ సంఘటనలూ సంభాషణలూ ఎఱ్ఱన కవిత్వంలో అక్కడక్కడ తొంగిచూస్తూ, మన మనసుల్ని కట్టిపడేస్తూ ఉంటాయి. అలా కట్టిపడేసే ఒక అపురూప వర్ణన యిప్పుడు చూద్దాం.

నోరన్ జేతులు రెండు గ్రుక్కుకొనుచున్మోమెల్ల బాష్పాంజన
స్మేరంబై తిలకింపనేర్చుచు, బొరిన్ మీజేతులన్ గన్నులిం
పారం దోముచు, చేవబూని పిఱుదొయ్యన్ మీది కల్లార్చుచున్
శ్రీరమ్యాంఘ్రియుగంబు గింజుకొనుచున్ జెల్వంబు రెట్టింపగన్

పాపం ఈ పసివాడిని ఏ బూచాడో భయపెట్టాడు కాబోలు. గుక్కపెట్టి ఏడవడం మొదలుపెట్టాడు! నోటిలో రెండు చేతులు కుక్కుకొంటూ మరీ ఏడుస్తున్నాడు. ఆ ఏడుపుకి అతని మొగమంతా ‘బాష్పాంజన స్మేరంబు’ అయ్యింది. కన్నీటికి కరిగిన కాటుక ఆ పాపాయి ముఖమంతా అలముకొన్నది. ఎంత చిక్కని పదమో అంత చక్కని పదచిత్రం! మాటిమాటికీ మీజేతులతో (అంటే చేతుల పైభాగం) కన్నులు నులుముకొంటున్నాడు. చేవబూని – అంటే కాస్త బలం తెచ్చుకొని, పిఱుదు మెల్లిగా పైకి లేపే ప్రయత్నం చేస్తున్నాడు. ఆ పసివాని పాదాలు శ్రీరమ్యంగా ఉన్నాయి. అంటే ఎంతో శోభతో మనోహరంగా ఉన్నాయి. ఆ లేలేత పాదాలను గింజుతూ తంతూ ఉంటే అతని అందం రెట్టింపవుతోంది!

అమ్మ దూరంగా వెళ్ళేసరికి ఉంగా ఉంగా అంటూ గుక్కపట్టి ఏడ్చే పసివాని రూపం ఈ పద్యంలో మన కళ్ళముందుంచాడు ఎఱ్ఱన. ‘చాలుంజాలు కవిత్వముల్ నిలచునే సత్యంబు వర్ణించుచో’ అన్నాడు ధూర్జటి, దైవస్వరూపాన్ని గురించి చెపుతూ. సరిగ్గా పసిపాపల విషయంలో కూడా అదే వర్తిస్తుందేమో అనిపిస్తుంది యీ పద్యం చదివితే. ఎక్కడా శబ్దాడంబరం కానీ, అలంకార అతిశయం కానీ లేకుండా, సహజసుందరంగా రూపుదిద్దుకొన్న యీ చిత్రం లీలామోహనం. ఇది అచ్చంగా ఆ లీలామోహనుని రూపమే! కథాసందర్భాన్ని బట్టి ఆ విషయం బోధపడుతుంది. అయితే, విడిగా పద్యాన్ని పద్యంగా చదివినా కూడా యిందులోని పాపడు చిన్నికృష్ణుడే అని పోల్చుకోనేట్టుగా ఒక పదాన్ని ప్రయోగించాడు ఎఱ్ఱన. ఇలాంటి సార్థక పదప్రయోగాలు భాషపై కవికి ఉన్న పట్టుని పట్టిస్తాయి. కవిత్వానికొక కొత్త మెరుపుని చేకూరుస్తాయి. ఇంతకీ ఆ పదాన్ని మీరీపాటికి పోల్చుకొనే ఉంటారు. అవును, అది ‘శ్రీరమ్యాంఘ్రియుగము.’ ఈ పదానికున్న మరొక అర్థం – శ్రీకి రమ్యమైన అంఘ్రియుగము, అంటే లక్ష్మీదేవికి ప్రీతినిగూర్చే పాదయుగం. ‘ప్రేమపు శ్రీసతి పిసికేటి పాదము’లు ఆ శ్రీహరివే కదా!

ఎఱ్ఱన కవిత్వంలోని గడుసుదనం తెలియాలంటే, హరివంశంలో యీ పద్యం వచ్చే సన్నివేశం తెలియాలి. కంసుడు పంపిన రాక్షసులలో రెండవవాడైన శకటాసురుని కృష్ణుడు సంహరించే సన్నివేశంలో వచ్చే పద్యమిది. యశోద స్నానానికని గోపసతులతో నదీతీరానికి వస్తుంది. తాము వచ్చిన బండి క్రింద పక్కవేసి కృష్ణయ్యను పడుకోబెట్టి, నది దగ్గరకి వెళుతుంది. ఆ బండిని శకటాసురుడు ఆవహిస్తాడు. ఇంతలో కృష్ణుడు మేలుకొంటాడు. తల్లి దగ్గర లేకపోయేసరికి ఏడుపు లంకించుకొంటాడు. అప్పుడా బాలకృష్ణుని ముగ్ధస్వరూపాన్ని వర్ణించే పద్యం ఇది. బహుశా శకటాసురునికి కూడా అలాగే కనిపించి ఉంటాడు. అందుకే అవలీలగా అతని పైబడి ప్రాణాలు తియ్యడానికి పూనుకొంటాడు. కాలితో ఒక్క తాపు తన్నుతాడు శ్రీకృష్ణుడు. ఆ దెబ్బతో అసురుని అసువులు గాలిలో కలసిపోతాయి. ఇంత చేసీ మళ్ళీ ఏమీ ఎరగనట్లు చంటిపాపలా యశోదాదేవి ఒడిలో ఒదిగిపోతాడు శ్రీకృష్ణస్వామి. ఆ ముగ్ధమోహన సౌందర్యాన్ని మరొక అందమైన పద్యంలో యిలా ముర్తికట్టాడు ఎఱ్ఱన.

స్తనదుగ్ధామృత మారగించుచు బొరిం జారుస్మితోల్లాస మా
ననబింబంబు నలంకరింప వికసన్నాళీకపత్రాభలో
చనదీప్తుల్ జననీముఖేందువు పయిన్ సంప్రీతి బర్వంగ నొ
ప్పు నిజాభీప్సితకల్పశాఖి గనియెన్ బుత్రుం బవిత్రోదయున్

ఆ నందనందనుడు నందగోపునికి కనిపించిన తీరిది. స్తన్యమనే అమృతాన్ని ఆస్వాదిస్తున్నాడు. అందమైన చిరునవ్వొకటి ఆతని మోమును వెలిగిస్తోంది. విచ్చుకున్న తామరాకుల్లాంటి కన్నుల కాంతులు అమ్మవైపు ప్రీతితో ప్రసరిస్తున్నాయి. దానివల్ల ఆమె ముఖం చంద్రబింబంలా ప్రసన్నంగా ఉంది. ఇంతటి పసిబాలుడు, ప్రసన్నమూర్తి, కొద్ది క్షణాల ముందొక పెద్ద రక్కసుణ్ణి సంహరించాడంటే ఎవరు నమ్మగలరు!

శకటాసురవధ వంటి అమోఘకార్యాన్ని యీ రెండు అందమైన పద్యాల నడుమా బిగించడం ద్వారా, కృష్ణుడు చేసే కార్యాలకూ అతను పైకి కనిపించే తీరుకీ ఎంతటి వ్యత్యాసమున్నదో మనకి స్పష్టంగా ఆకళింపు చేశాడు ఎఱ్ఱన. కృష్ణుడెంతటి లీలామానుషస్వరూపుడో మనకీ సన్నివేశం చక్కగా నిరూపిస్తుంది. ఎంత అమాయకంగా కనిపిస్తాడో అంత మాయగాడు కదా మరి కృష్ణుడు!

తన మాయాజాలంబుల
మునిగి సకలలోకములును ముగ్ధంబులుగా
దనరెడు ప్రౌఢుడు, లోకము
తన మౌగ్ధ్యంబునకు బ్రముదితంబగుచుండన్

ఇది కూడా ఆ సందర్భంలో ఎఱ్ఱన రచించిన పద్యమే. నిజానికి తన మాయలో మునిగిన లోకులందరూ అమాయకులు. కానీ ఆతని ముగ్ధత్వాన్ని చూసి లోకమంతా మురిసిపోతుంది, అదే పరమచిత్రం!
-----------------------------------------------------------
రచన: భైరవభట్ల కామేశ్వరరావు, 
ఈమాట అంతర్జాల మాసచత్రిక సౌజన్యంతో

Sunday, June 17, 2018

నాయం హంతి న హన్యతే (అనువాద కథ)


నాయం హంతి న హన్యతే (అనువాద కథ)




సాహితీమిత్రులారా!

చక్రవర్తి కావాలనుకుంటున్న ఆసీరియా రాజు ఎసర్‌హాడన్‌కి తలనెప్పిలా తయారైనది పక్కరాజ్యం రాజు లైలీ ఒక్కడే. మిగతా చిన్నచిన్న రాజ్యాలు అన్నీ ఎసర్‌హాడన్‌కి లొంగిపోయినా రాజు లైలీ మాత్రం లొంగకుండా యుద్ధాలు చేస్తూ, ధైర్యంగా ఎసర్‌హాడన్‌ ప్రణాళికలు తిప్పి కొడుతూనే ఉన్నాడు యుద్ధం ప్రకటించినప్పుడల్లా.

పక్కరాజ్యాన్ని ఏదో విధంగా తమ రాజ్యంలో కలుపుకుంటే దాని సంపదతో ఎసర్‌హాడన్‌ చుట్టుపక్కల అడ్డులేని సార్వభౌముడౌతాడు. మంత్రులతో చర్చించాక ఎసర్‌హాడన్‌ సైన్యం ఓ రోజు ముందు ఉరుమూ మెరుపూ లేని పిడుగులాగా ఒక్కసారి మెరుపుదాడితో రాజు లైలీ కోట మీద పడింది రాత్రికి రాత్రి. ఎంత అప్రమత్తంగా ఉన్నా రాజు లైలీ, మంత్రులు పట్టుబడిపోయారు. సైన్యాధికారుల్నీ, సైన్యాన్నీ ఊచకోత కోసి అందినంతమందిని మట్టుపెట్టాక, కోటనూ రాజ్యాన్నీ స్వాధీనం చేసుకుని రాజు లైలీని బందీగా పట్టుకుంది ఆసీరియా సైన్యం. రాజు అని అయినా చూడకుండా చేతులూ కాళ్ళూ కట్టేసి పశువులా తమ రాజ్యానికి ఈడ్చుకుపోయారు లైలీని. ఇదంతా ఎసర్‌హాడన్‌ చూస్తూనే ఉన్నా అడ్డుచెప్పలేదు. ఇంతవరకూ తనకి లొంగలేదనే కోపం అడ్డు చెప్పనివ్వలేదు. ఆ తర్వాత శత్రునిశ్శేషానికి, మరో రెండు మూడు రోజుల్లో లైలీనీ, అతని మంత్రుల్నీ, ఆప్తులనీ ఉరి తీయడానికి కూడా నిశ్చయం అయిపోయింది.

లైలీని మర్నాడు ఉరి తీస్తారనగా ఎసర్‌హాడన్‌ అంతఃపురంలో మంచం మీద పడుకున్నప్పుడు మెల్లిగా పట్టిన నిద్రలో కల. కలలో ఎవరిదో ఒక అపరిచిత కంఠం వినిపిస్తోంది.

“ఏమిటంత దీర్ఘంగా ఆలోచిస్తున్నావు?”

“రేపు లైలీని ఉరి తీయబోతున్నారు. ఇంతకాలం నాకు లొంగకుండా ప్రతిఘటించిన అతన్ని మరో విధంగా, కర్కశంగా ఎలా చంపితే బాగుంటుందా అని.”

“నువ్వు నిజంగానే లైలీని చంపగలవా?”

“అదేం ప్రశ్న? ఇంతకు ముందు వాడి సైన్యాన్నీ, ఆక్రమించుకున్న మిగతా రాజ్యాలలో రాజుల్నీ, సైనికుల్నీ చంపలేదా? అలాగే లైలీని.”

“చంపేశావు అని నీకెలా తెలుస్తుంది?”

“వాడి శరీరంలో ప్రాణం పోతుంది, అచేతనం అయిపోతాడు. ఆ శరీరాన్ని దహనమో, పాతిపెట్టడమో చేస్తారు కదా? ఆ తర్వాత లైలీ అన్నవాడు మనకి కనిపించడు. జనాలకి కొన్నేళ్ళ తర్వాత అసలు లైలీ అంటే ఎవరో తెలియనే తెలియదు.”

“అంటే నీ కళ్ల ముందు కాని, నీ ప్రజలకి కాని, మరెవరికీ కానీ కనిపించకపోతే వాడు లేనట్టేనా?”

“కాదా? ప్రాణమే పోయాక ఇంకెవరు మిగిలేది?”

“అలా కాదే, ప్రాణం పోతోంది అని నువ్వే అంటున్నావు కదా? ప్రాణం శరీరంలోంచి పోతోంది. ఎక్కడికిపోతోంది? అది తెలుసా?”

“…”

“నువ్వే లైలీవి. నువ్వు నిన్నే ఎలా చంపుకుంటావు?”

“నేను లైలీ అనడం ఏవిటి నీ పిచ్చి కాకపోతే? నేను ఎసర్‌హాడన్‌ని. నేను నేనే. వాడు వేరే.”

“కాదు. నువ్వూ లైలీ వేరువేరని అనుకుంటున్నావు కానీ మీరిద్దరూ ఒకటే”

“అది మీకెలా తెలుసు?”

“తెలుసు, కావలిస్తే నీకు చూపించగలను కూడా. చూడాలని గానీ తెలుసుకోవాలని కానీ ఉందా?”

“చూపించు చూద్దాం.”

“సరే ఇలా వచ్చి ఈ నీళ్ళతొట్టెలో నిల్చో. నేను నీ తల మీద నీళ్ళు పోస్తూ ఉంటా. నేను చెప్పేవరకూ తలెత్తకుండా కళ్ళు మూసుకుని ఉండు.”

తలమీద నీళ్ళు పడడం మొదలవ్వగానే ఎసర్‌హాడన్‌ కంటికి లైలీ రాజ్యం, అంతఃపురం కనిపించాయి. తాను రాజులాగా లోపలకి నడుస్తూంటే వందిమాగధులు కూడా వస్తున్నారు – లైలీ మహారాజుకీ జై అంటూ. అదేమిటి, తాను ఎసర్‌హాడన్‌ అయితే తనని లైలీ అంటున్నారిక్కడ? రాణి ఎదురుగా వచ్చి లోపలకి తీసుకెళ్ళి చెప్పింది రాజుకి, “రాత్రి ఎసర్‌హాడన్‌ మెరుపుదాడిని తిప్పికొట్టి వచ్చారు కదా? అందువల్ల రాజ్యం అంతా సంతోషంగా సంబరాలు చేసుకుంటున్నారు. వెళ్ళి సభలో అందర్నీ పలకరించి రండి.”

సరిగ్గా అప్పటినుంచే ఎసర్‌హాడన్‌కి తాను ఎసర్‌హాడన్‌ అన్న జ్ఞానం పూర్తిగా పోయింది. ఆ జ్ఞానం పోయినట్టు గానీ పోయినందుకు ఏ చింతా ఉన్నట్టు గానీ లేదు. తాను ఇప్పుడు రాజు లైలీ. రాణి చెప్పినట్టు రాజదుస్తులు ధరించి లైలీ సభలోకి వెళ్ళాడు.

సభలో అందరూ రాజుగార్ని ఆహ్వానించాక చర్చ మొదలైంది. సారాంశం ఏమిటంటే ఎసర్‌హాడన్‌ ఆగడాలు రోజు రోజుకీ ఎక్కువౌతున్నాయి. ఈసారి ఎసర్‌హాడన్‌ యుద్ధం ప్రకటించేదాకా ఆగడం అనవసరం. రాజు లైలీ మెరుపుదాడి చేసి ఎసర్‌హాడన్‌ని చంపేసి వదుల్చుకుంటే పీడ విరగడౌతుంది.

దీనికి లైలీ ఒప్పుకోకుండా సభకి సమాధానం చెప్పాడు, “వద్దు. యుద్ధం మూలంగా జనక్షయం మన వల్ల ఎప్పుడూ మొదలు కాకూడదు. శాంతిదూతలుగా ఓ అయిదారుగుర్ని పంపించి ఎసర్‌హాడన్‌తో మంచిగా మాట్లాడి చెప్పి చూడమందాం. ఎంత కఠినాత్ముడైనా కాస్త మంచిగా మాట్లాడితే వింటాడన్న నమ్మకం నాకుంది.”

ఎసర్‌హాడన్‌ దగ్గిరకి పంపాలనుకునే అయిదుగురినీ ఎంచడం అయ్యాక, మరో అయిదారు గంటలు రాజ్యానికి సంబంధించిన విషయాలు చూసి లైలీ సభ చాలించాడు. రాజ్యం గురించి ఇంత కష్టపడుతూ అలసిపోయిన రాజుగారి వినోదం కోసం వేట ఏర్పాటు చేయబడింది.

రాజు లైలీ మందీమార్బలంతో వేటకి బయల్దేరాడు. వేట అద్భుతంగా సాగింది. రాజు రెండు జింకల్ని బాణాలతో గురి చూసి కొట్టి చంపాడు. సాయంత్రం బాగా పొద్దుపోయాక రాజ్యానికి తిరిగి వచ్చిన లైలీ స్నానం చేసి కాసేపు మరో వినోదం చూశాడు – ఈసారి ఎవరో నర్తకీమణులు పాటలు పాడుతూ నృత్యం చేస్తూంటే. ఆ రోజు అలా గడిచిపోయాక మర్నాడు మళ్ళీ సభ.

ఈసారి సభలో నేరస్తులకి శిక్ష విధించడం, పన్నుల వ్యవహారాలూ, వగైరా వగైరా సవాలక్ష పనులు. ఇలా సాయంత్రం వరకూ రాజు లైలీ తీరిక లేకుండా గడిపాడు. ఇంత కష్టపడిన రాజుకి మరోసారి వేట ఏర్పాటు చేయబడింది. ఈసారి కూడా వేట అద్భుతంగా సాగింది. ఒక ఆడసింహాన్ని చంపి దాని పిల్లలని పట్టుకొచ్చాడు. సాయంత్రానికి అంతఃపురంలో యధావిధిగా మళ్ళీ పాటలూ, నృత్యం.

రాజు లైలీకి వారాలూ నెలలూ గడిచిపోతున్నాయి. ఎసర్‌హాడన్‌ దగ్గిరకి పంపిన శాంతిసందేశం మోసుకెళ్ళిన అయిదుగురి సభ్యుల కోసం ఏరోజుకారోజు చూడడమే కానీ చాలాకాలం వాళ్ల జాడే లేదు.

ఇలా కొన్నాళ్ళు గడిచాక ఓ రోజు ముక్కుచెవులు నరకబడిన ఈ అయిదుగురు శాంతిదూతలూ ఎసర్‌హాడన్‌ దగ్గిర్నుంచి ఓ వార్త మోసుకుని తిరిగొచ్చారు. వీళ్ళ ద్వారా పంపిన సందేశం ఏమిటంటే – వెంఠనే ఎసర్‌హాడన్‌ని చక్రవర్తిగా అంగీకరించి బంగారం, వెండి, డబ్బు, రాజ్యంలో ఉన్న మణులూ మాణిక్యాలు బహుమతిగా పంపించాలి. లేని పక్షంలో ఈ శాంతిదూతలకి అయినట్టే రాజు లైలీకి కూడా చెవులూ ముక్కూ కోయబడతాయి.

కాస్త కంగారుగానూ కొంచెం భయంతోనూ రాజు లైలీ సభలో అందరితోనూ చర్చించాడు ఏమి చెయ్యాలో. సభ మొత్తం ఒప్పుకున్నది ఏమిటంటే ఎసర్‌హాడన్‌ ఆగడాలు ఇంక ఒప్పుకునేది లేదు. వెంఠనే తామే యుద్ధం ప్రకటించాలి. ఈ సారి లైలీకి ఒప్పుకోక తప్పలేదు. వెంఠనే యుద్ధం ప్రకటించబడింది. ఎసర్‌హాడన్‌ సైన్యం లక్షల్లో ఉంటే లైలీ సైన్యం వేలల్లో ఉంది. ఎంత ధైర్యంగా పోరాడినా చివరికి లైలీకి ఓటమి తప్పలేదు. యుద్ధంలో లైలీ రథం తిరగబడిపోయి తునాతునకలైంది. ఎసర్‌హాడన్‌ లైలీని బందీగా పట్టుకున్నాడు. లైలీతోపాటు అతని మంత్రుల్నీ సైన్యాన్నీ అందర్నీ పశువుల్లా కట్టేసి ఆసీరియాకి ఈడ్చుకుపోయారు. లైలీ తనకు లొంగిపోలేదనే కసి తీర్చుకునే సమయం ఎసర్‌హాడన్‌కి వచ్చిందిప్పుడు. రోజుకింతమంది చొప్పున అతని మంత్రులనీ, సైన్యాధికారుల్నీ లైలీ కళ్ళముందే చంపమని ఎసర్‌హాడన్‌ ఆజ్ఞలు జారీ చేశాడు. అందరూ చచ్చిపోయాక జీవచ్ఛవంగా మిగిలిన లైలీని అప్పుడు చంపుతారు. అలా ఎసర్‌హాడన్‌ కసి పూర్తిగా తీరుతుంది.

కలలో లైలీగా ఉన్న ఎసర్‌హాడన్‌కి ఇదో నరకం. ఒకప్పుడు రాజఠీవితో ఉన్న లైలీ ఇప్పుడో దిక్కులేనివాడు. ఎసర్‌హాడన్‌ సైన్యం ఓ ముద్ద పడేస్తే తినాలి అంతే. వంటిమీద ఉన్న కనీసపు బట్టలు కూడా ఎసర్‌హాడన్‌ పెట్టే భిక్షే. రోజూ తన కళ్ల ముందు జరిగే తన ఆప్తుల చావులు చూడవల్సి రావడం మరో నరకం. లైలీ ఇదంతా ఓర్చుకుంటూ ధైర్యంగా ఉందామనుకున్నాడు కానీ ఎసర్‌హాడన్‌ సైన్యం అది కుదరనివ్వలేదు. లైలీని మరింత ఏడిపించడం కోసం అతని ఆప్తులని చంపేముందు చేతులూ కాళ్ళు నరకి, నీకు కూడా ఇలాగే అవుతుంది సుమా అనే హెచ్చరికలు చేస్తూ ఉన్నారు ఎసర్‌హాడన్‌ సైన్యాధిపతులు. ఆ చావులన్నీ చూసినా ఏడవలేని స్థితిలోకి వచ్చిన లైలీని మరింత ఏడిపించడానికి అతని భార్యని కొరడాలతో కొడుతూ ముక్కూ చెవులూ కోసి ఉరి తీశారు.

ఇంత దారుణం కళ్లముందు జరుగుతూంటే లైలీ, “ఇది అన్యాయం, అమానుషం” అని గొంతెత్తి అరిచాడు కానీ పట్టించుకునే నాథుడు లేడు.

అలా ఒక్కొక్కరూ చచ్చిపోయాక లైలీ వంతు వచ్చింది. రాజు బట్టలు ఊడదీసి నగ్నంగా ఉరికంబం ఎక్కించే ముందు ఎసర్‌హాడన్‌ సైనికుడు మొహం మీద ఉమ్మేసి వెక్కిరిస్తూ “నువ్వు ఇంతకు ముందో మహారాజువి. మరిప్పుడో?” అన్నాడు.

లైలీకి ఏమనడానికీ నోరు పెగల్లేదు. ఇద్దరు సైనికులు పెడరెక్కలు విరిచికట్టి తీసుకెళ్ళి ఉరితాడు మెడకి తగిలించారు. కంఠం చుట్టూ ఉరితాడు బిగుసుకుంటూంటే ఊపిరి ఆడని లైలీ యమయాతనపడుతూ కాస్త గింజుకున్నాక మత్తులోకి జారుకున్నాడు. మరి కాసేపటికి అతని శరీరం నిశ్చేతనం అయింది.

‘ఇదంతా మాయ; నిజం కాదు, నేను లైలీని కాదు, నిజానికి నేను ఎసర్‌హాడన్‌ని’ అనే ఆలోచన తట్టి, లైలీగా చచ్చిపోయిన ఎసర్‌హాడన్‌ కళ్ళు తెరిచాడు. అయితే ఇప్పుడు తాను ఎసర్‌హాడన్‌ కాదు, లైలీ కూడా కాదు. అడవిలో గడ్డి మేస్తున్న ఒక జింక. ఇదంతా అర్ధమయ్యేసరికి మరో జింకపిల్ల తన దగ్గిర పాలు తాగడానికి ప్రయత్నం చేస్తోంది. అసలు సంగతి చూస్తే అసలు ముందు తన రాజ్యంలో తన స్వంత అంతఃపురంలో నిద్రపోయిన ఎసర్‌హాడన్‌ కలలో రాజు లైలీ. ఆ లైలీ ఉరి తీయబడ్డాడు. కానీ ఉరితీయబడిన లైలీ ఇప్పుడొక తల్లి జింక; తోడుగా తనకో చిన్న జింకపిల్ల కూడా. అది పాలుతాగుతోంటే, ‘ఇదేమిటి నేను ఎసర్‌హాడన్‌ని కదా, ఇలా జింకలా ఉన్నాను?’ అనే స్పృహే లేదు. ఆ సంగతి అలా ఉంచితే తన పిల్ల పాలు తాగుతోంటే అదొక రకమైన అనిర్వచనీయమైన ఆనందం అనుభవంలోకి వస్తోంది.

ఈలోపునే ఒక బాణం వచ్చి జింకపిల్ల పొట్టలో దిగబడింది. అది అక్కడికక్కడే ప్రాణాలు వదిలేసరికి ఆ పిల్లని వదిలి తాను ప్రాణం రక్షించుకోవడానికి పరుగుపెడుతూంటే మరో బాణం తన పొట్టలో వేగంగా వచ్చి గుచ్చుకుంది. బాణం తాలూకు గాయం, రక్తం తోడేస్తూంటే ప్రాణం పోతోందనేది కట్టెదుట కనబడే సత్యం.

లైలీగా ఉన్నప్పుడు తనకి అమానుషమైన ఉరి, జింకగా ఉన్నప్పుడు పొట్టలో గుచ్చుకున్న గాయం – దారుణంగా నెప్పెడుతూంటే ఓర్చుకోలేక బాధతో కేకలుపెడుతూ, చేతులు ఆడిస్తూ ఎసర్‌హాడన్‌ తల ఒక్కసారిగా పైకెత్తాడు.

ముసలాయన ఇంకా తలమీద నీళ్ళు పోస్తున్నట్టే ఉంది. ఎసర్‌హాడన్‌ తలపైకెత్తడం చూసి, ‘ఏమిటి సంగతి’ అన్నట్టు చూశాడు.

“ఎంత భాధ పెట్టారు! ఇదంతా ఎలా సంభవం? ఎన్ని ఏళ్ళు గడిచాయి మీరు నా తలమీద నీళ్ళు పోయడం మొదలుపెట్టి?” ఎసర్‌హాడన్‌ అడిగేడు.

“ఏళ్ళా? ఇలా వచ్చి నిల్చున్నావు, నేను పోయడం మొదలుపెట్టాను అంతే. ఇంకా అయిదు నిముషాలు కాలేదు. నేను పోసే నీటి కుండలో నీరు ఇంకా పదోవంతు కూడా పోయందే?”

ఎసర్‌హాడన్‌కి నోట మాట రాలేదు. కళ్లప్పగించి ఆలా చూస్తూ ఉంటే నీళ్ళు పోసిన ముసలాయన చేత్తో నీళ్ళు మొహం మీద చిలకరిస్తూ అడిగాడు “ఇప్పుడర్థం అయిందా ఇదంతా ఏమిటో?”

ఒక్కసారి ఎసర్‌హాడన్‌కి జ్ఞానోదయం అయినట్టయింది. ఇదన్న మాట సంగతి. తాను చంపాలనుకున్న రాజు లైలీ, తాను చంపిన జింకలు, సింహాలూ ఆత్మస్వరూపులే. తాను వాళ్ళకి చేయబోయే గాయాలు, నొప్పి మొదలైనవన్నీ తనకి స్వంతంగా చేసుకున్నట్టే.

చిలకరించిన నీళ్ళు మొహం మీద పడగానే కల చెదిరిపోయి చటుక్కున ఎసర్‌హాడన్‌కి మెలుకువ వచ్చింది. మిగతా రాత్రి అంతా తెల్లవారరడం కోసమా అన్నట్టు మంచం మీద దొర్లుతూ గడిపేడు.

మర్నాడు తెల్లవారుతూనే రాజసభలో ఎసర్‌హాడన్‌ లైలీకీ, మిగతావాళ్లకీ జరగబోయే ఉరి శిక్షలన్నీ రద్దు చేయమని మంత్రులకి పురమాయించాడు. ఆ తర్వాత రెండు రోజులు రాజ్యంలో ఎవరి కంటా పడకుండా ఏకాంతంగా తన మందిరంలో ఆలోచిస్తూ గడిపిన ఎసర్‌హాడన్‌ మూడవనాడు రాజ్యాన్ని కొడుకు ఎసర్‌బనిపల్ చేతికిచ్చి రాజమందిరంలోంచి హఠాత్తుగా మాయమయ్యాడు. ఎసర్‌హాడన్‌ హత్య చేయబడ్డాడని, పిచ్చెక్కి రహస్యంగా రాజమందిరంలోనే ఒంటరిగా బతుకుతున్నాడని, తనని విడిచిపుచ్చాక రాజు లైలీ ఎసర్‌హాడన్‌ని ఖైదు చేయించాడని, ఇలా నమ్మశక్యంకాని వార్తలు ఒకదాని వెంట ఒకటి తామరతంపరగా పుట్టుకొచ్చాయి. ఎసర్‌హాడన్‌ ఏమయ్యాడో మాత్రం ఎవరికీ తెలియలేదు.

ఇది జరిగిన చాలా సంవత్సరాలకి ఊరూరా తిరిగే ఓ మహనీయుడు రాజ్యంలోకి వచ్చి జనాలకి త్యాగం, అహింస అనేవాటి గురించి ఉపన్యాసాలు ఇవ్వడం మొదలుపెట్టాడు. ఆయన ఎక్కడ ఎన్నిసార్లు ఏం చెప్పినా దాని సారం మాత్రం ఇదే – ప్రాణం, ఆత్మ అనేవి ఎప్పుడూ అందరికీ ఒకేలాగ ఉంటాయి. ఆత్మవత్సర్వభూతాని అన్నట్టు ఎవరూ కూడా మరొకరి నుంచి వేరుగా లేరు. నీలో ఉన్న ఆత్మే నాలోనూ ఉంది; ఆ పరమాత్మే నేను. నాయం హంతి న హన్యతే – ఆత్మ అనేది చనిపోయేదీ కాదు, ఇతరులచేత చంపబడేదీ కాదు. ఎవరైనా మరొకరికి హాని చేస్తే అది తనకి చేసుకున్న హాని మాత్రమే. అహింసా పరమో ధర్మః
----------------------------------------------------------
(మూలం: Leo Tolstoy – Esarhaddon, King of Assyria, 1903.)
రచన: ఆర్. శర్మ దంతుర్తి , ఈమాట అంతర్జాల మాసపత్రిక సౌజన్యంతో

Saturday, June 16, 2018

ఒక ఉన్మాది మనస్సినీవాలి


ఒక ఉన్మాది మనస్సినీవాలి






సాహితీమిత్రులారా!



సీ. నిండారు తెగగొని నిగిడించు తూపుల
               వైరి మర్మంబులు వ్రచ్చి వ్రచ్చి
     బిగితంపు ముష్టి కంపితమైన యసిధార
               విమత కంఠాస్థులు విఱిచి విఱిచి
     అనువొంద నల్లార్చి యందంద పెనుగద
               శత్రుదేహంబులు చదిపి చదిపి
     చదల వమ్ముగ బర్వు శక్తిశులాదుల
               బగఱ పీనుగు లుర్వి బఱపి పఱపి

తే. ఏ దినంబును వృథవోవనీని కడిమి
     యొదవ బోరాడునాట చెన్నొందెనేని
     కూడు చవి యగుగాక నిష్క్రోధమైన
     దర్పమూరక యూరింప దరమె దేవ!

పద్యాలనగానే లలితమనోహర దృశ్యాలూ సుందరవర్ణనలే అని కొందరు భ్రమపడుతూ ఉంటారు. అలాంటి భ్రమని పటాపంచలు చేసే పద్యం ఇది. మృదుమధురమైన సంగీతాన్నే కాదు ‘ఉన్మాది మనస్సినీవాలిలో ఘూకం కేక’ని కూడా వినిపిస్తుంది కవిత్వం. ప్రాచీన పద్యకవిత్వం కూడా అందుకు సమర్థమైనదే. కొన్ని కావ్యాలలో కథలూ వాటిలోని పద్యాలూ చదువుతూ ఉంటే, ఈనాడు ప్రపంచాన్ని ఉడికెత్తిస్తున్న హింసాప్రవృత్తీ యుద్ధోన్మాదమూ అనాదిగా మానవుని అంతరంగంలో దట్టంగా అలనుకొన్న చీకట్లేనన్న సంగతి స్పష్టంగా తెలిసివస్తుంది. మనిషి అంతరంగంలో దాగిన ఆ ఉన్మాదాన్ని బహిరంగంగా ఆవిష్కరించే కథ బాణాసురవృత్తాంతం. ఆ బాణాసురుని పోరాటకండూతిని నగ్నంగా ప్రదర్శించే పద్యమిది!

నాచన సోమన రచించిన ఉత్తరహరివంశం పంచమాశ్వాసంలో వస్తుంది బాణాసురుని కథ. బాణాసురుడు ఒక విపరీత మనస్తత్వం కలిగినవాడు. ఇతను బలిచక్రవర్తి కుమారుడు. బహుశా యితని చిన్నతనంలోనే తండ్రి పాతాళానికి వెళ్ళిపోయాడేమో! ఇతని చిన్నతనం గురించి అంతగా తెలియదు కాని కొంత పెద్దవాడయ్యాక గొప్ప శివభక్తుడవుతాడు. ఒకనాడు శివుడు కుమారస్వామిని వాత్సల్యంతో దగ్గరకు తీసుకోడం చూసిన బాణునికి సంతోషమూ విచారమూ ఒకేసారి కలుగుతాయి. తన తండ్రి ఉండుంటే తనని కూడా అలా లాలించేవాడు కదా అనుకొంటాడు. ఈశ్వరుడినే తన తండ్రిగా పొందాలని తపస్సు చేస్తాడు, సాధిస్తాడు. పరమశివుడు బాణుని భక్తికి మెచ్చి తన కొడుకుగా ఆదరిస్తాడు. కుమారస్వామి అతడిని తమ్మునిగా గౌరవిస్తాడు. మంచి నగరాన్నీ, గొప్ప శక్తి సంపదలనీ ప్రసాదిస్తాడు. భక్తితో శివుని మెప్పించి తన నగరానికి కాపలావానిగా కూడా చేసుకొంటాడు. తండ్రి బలిచక్రవర్తి దుర్గానికి విష్ణువు కాపలాదారయితే కొడుకుకి శివుడన్న మాట! పైగా వేయిచేతులు కూడా వరంగా పొందుతాడు బాణుడు. ఇంకేవుంది! వాడి గర్వానికి మితి లేకుండా పోతుంది. త్రిలోకాలనూ ఎనిమిది దిక్కులనూ జయిస్తాడు. అయితే, బాణుడి బలానికి భయపడి అందరూ యుద్ధం చేయకుండానే అతనికి లొంగిపోతారు. అందువల్ల యుద్ధకాంక్ష తీరక అతని చేతులు తీటపుడుతాయి. తిరిగి పరమశివుని దగ్గరకి వెళ్ళి తన బాధను వెళ్ళబోసుకొంటాడు. ఆ సందర్భంలో వచ్చే పద్యమిది.

పూర్తిగా అల్లెతాటిని లాగి (నిండారు తెగగొని) ప్రయోగించే బాణాలతో పగవారి ఆయువుపట్టులు (వైరిమర్మంబులు) చీల్చి చీల్చి, బిగించిన పిడికిట కదిలే కత్తి వాదర చేత శత్రువుల మెడల ఎముకలు (విమత కంఠ + అస్థులు) విఱిచి విఱిచి, పెద్ద గదను అనువైన విధంగా త్రిప్పుతూ తిరిగి తిరిగి శత్రువుల శరీరాలను నలగగొట్టి నలిపి నలిపి, ఆకాశంపై (చదలన్) అంతటా వ్యాపించే శక్తి శూలాల వంటి ఆయుధాలతో శత్రువుల శవాలను (పగఱ పీనుగులు) నేలపై పడేసి పడేసి, ఏ రోజూ వృధాగా పోకుండా (వృధ + పోవనీని) పరాక్రమం (కడిమి) చూపించగలిగేటట్టు యుద్ధమనే ఆట (పోరాడు+ఆట) అమరినప్పుడు కదా, తిండి రుచిస్తుంది (కూడు చవి యగుగాక.) ఎవరిపైనా కోపం చూపించలేని నా యీ గర్వం లోలోపల ఉట్టినే ఊరిపోతూ ఉంటే భరించడం శక్యమా!

అదీ బాణుని బాధ! యుద్ధం చేయడమంటే అలాంటి యిలాంటి యుద్ధం కాదు వాడికి కావలసింది. ఎదుటి వారిని నానా రకాలుగా చిత్రవధ చేస్తే కాని ఆ యుద్ధ దాహం తీరదు. అప్పుడు కాని అసలు తిండి కూడా సహించదట! కంటకుడైన శత్రువు తనంతటి వాడు ఒకడుంటే, ‘కంటికి నిద్రవచ్చునె, సుఖంబగునే రతికేళి, జిహ్వకున్ వంటక మిందునే’ అని కాశీఖండంలో వింధ్యుడు వాపోతాడు. ఈ బాణాసురుని బాధ ఇంకాస్త విపరీతమైనది. తనంతటి శత్రువు కలిగి, అతనితో యుద్ధం చేస్తేనే కాని వీడికి తిండి రుచించదు!

బాణాసురిని రాక్షసోన్మాదం అంతా మనకి చాలా స్పష్టంగా స్ఫురింపజేసేలా సాగింది నాచన సోమన పద్యరచన. ఆ పైశాచికస్వభావాన్ని విపులంగా ఆవిష్కరించడంలో కవి ఎలాంటి మొహమాటమూ చూపలేదు. అందుకే సీసపద్యం ఎన్నుకొన్నాడు. నిండారు, బిగితంపు, మొదలైన విశేషణాలూ; వ్రచ్చి వ్రచ్చి, విఱిచి విఱిచి, అంటూ సీసపద్య పాదాల చివర ఆమ్రేడితమైన క్రియలు, బాణాసురుని కోరిక తీవ్రతను సంపూర్ణంగా ధ్వనింపజేస్తున్నాయి. బాణాసురునికి యుద్ధం ఒక క్రీడ. అది లేని రోజు వృధాగా పోయినట్టే! ‘కూడు చవి యగుగాక’ అన్నది పదునైన అచ్చ తెనుగు ప్రయోగం. బహుశా ఇది తిక్కనగారి ఒరవడి. ఇలా ఒక వ్యక్తి స్వరూప స్వభావాలను మనసుకెక్కేట్టుగా వర్ణించడం మంచి కవిత్వ లక్షణం. అయితే అందులోంచి ఒక సార్వజనీనమైన అంశమేదయినా వ్యంజింప జేయగలిస్తే అది మరింత గొప్ప కవిత్వం అవుతుంది. అది తర్వాతి పద్యంలో కనిపిస్తుంది. బాణాసురుని చేత యింకా యిలా అనిపించాడు సోమన.

దేవా! కయ్యముతోడి వేడుక మదిం దీండ్రింప మర్త్యుండు నే
త్రోవం జేతులతీట వుత్తునని కోరున్ దానువుండైన నా
కీ వే చేతులు చేసి తీ కసిమి రింకెట్లోర్తు నోర్తున్ రిపు
గ్రీవాఖండనమండనస్ఫురదసిక్రేంకారముల్ గల్గినన్

‘కయ్యముతోడి వేడుక’ అంటే యుద్ధకాంక్ష. యుద్ధకాంక్ష మనసులో తీండ్రిస్తూ (చెలరేగుతూ) ఉండే మనిషి (మర్త్యుండు), ఎలాగయినా సరే తన చేతుల తీట తీర్చుకోవాలని (పుత్తునని) ఆరాటపడుతూ ఉంటాడు. మనిషికయితే రెండే చేతులు. నువ్వు నాకు ఈ వేయి చేతులు చేశావు (చేసితి). ఈ కసిమిరి (తీట) ఇంక నేనెలా ఓర్చుకోగలను. ‘రిపు గ్రీవా ఖండన మండన స్ఫురత్ అసి క్రేంకారముల్ గల్గినన్’ ఓర్చుకోగలను. శత్రువుల కంఠాలు నఱకడమనే అలంకారంతో ప్రకాశించే ఖడ్గపు క్రేంకారాలు (తలలు నరికేటప్పుడు, అవి విరిగి పడేటప్పుడూ వచ్చే శబ్దాలు) వినగలిగినప్పుడు తన చేతుల తీట తీరుతుందని చెపుతున్నాడు బాణాసురుడు. రెండు చేతులున్న మనిషికే తీవ్రమైన యుద్ధకాంక్షతో చేతులు తీటపెడుతూ ఉంటే, వేయిచేతుల దానవుడైన తనకు మరెంతగా ఆ పోరుతీట ఉంటుందోనని సమర్థింపు కూడానన్న మాట! ఇక్కడ బాణాసురుని స్వభావాన్ని వ్యక్తపరచడంతో పాటుగా నిరంతరమైన మనిషి యుద్ధోన్మాదంపై ఒక వ్యంగ్యాస్త్రాన్ని కూడా సంధించాడు సోమన. పద్యమంతా అచ్చతెలుగు పొడి మాటలతో నడిపించి, చివరికి ఒక దీర్ఘసంస్కృత సమాసం ప్రయోగించడం ఒక పద్యరచనా శిల్పం. అది చదువరులలో ఉత్తేజాన్ని కలిగించడమే కాకుండా, సందర్భోచితంగా వాడినట్లయితే, చెప్పే విషయాన్ని మరింత దీప్తిమంతం కూడా చేస్తుంది. ఇక్కడ మాట్లాడుతున్న బాణాసురునిలో, శత్రువుల తలలు నఱకడమనే తలపు వచ్చేసరికల్లా, ఒక్కసారిగా ఉప్పొంగిన ఉత్సాహావేశాలు చివరి సమాసం ద్వారా అద్భుతంగా స్ఫురిస్తాయి.

శివుడు కానీ శివుడంతటి యోధుడు కానీ తనతో యుద్ధం చేస్తే తప్ప తనకి తృప్తి కలగదని బాణుడు కోరుకొంటాడు. శివుడు భక్తుని వెఱ్ఱితనానికి నవ్వుకొని అలాగే జరుగుతుందని వరమిస్తాడు. ఆ తర్వాత శ్రీకృష్ణునితో బాణాసురునికి యుద్ధం సంభవిస్తుంది. విశేషం ఏమిటంటే, శ్రీకృష్ణుడు ఇతర రాక్షసుల్లాగా, బాణాసురుడిని చంపడు. అతని చేతులన్నిటినీ నరికేసి, నాలుగు చేతులు మాత్రం మిగులుస్తాడు. దానితో బాణుని ఉన్మాదం నశిస్తుంది. తన కూతురుని కృష్ణుని మనవడికిచ్చి పెళ్ళి చేస్తాడు.

ఈనాటికీ వేయి చేతులున్న బాణాసురులకి కొదవేమీ లేదు. అయితే మనిషిని చంపడం కన్నా మనిషిలోని ఉన్మాదాన్ని చంపడం కష్టతరం, కానీ అదే మేల్తరం కూడాను అన్న సందేశాన్ని మనం బాణాసురవృత్తాంతం నుండి తీసుకోవచ్చునేమో!
-----------------------------------------------------------
రచన: భైరవభట్ల కామేశ్వరరావు, 
ఈమాట అంతర్జాల మాసపత్రిక సౌజన్యంతో

Friday, June 15, 2018

కావ్యహోమం


కావ్యహోమం


సాహితీమిత్రులారా!




సీ.
చినుకు బూసలు కన్నుగొనలు కప్పుచు బొంగ
దడవి గద్గదిక శిష్యుడు పఠించు 
నరవంచు మొగముదామర మంచు మూయగా
గృత గభీరత నాలకించు గురుడు
కతలు కల్పనములు కరగింప నచ్చెరు
వడి మెచ్చి విను పశుపక్షి వితతి 
రసపిపాసను నాల్కకొసలు చాచుకొని వే
చుకొని యుండును జితా ప్రకట వహ్ని
తే.
చట్టు చదివిన యాకు నాచార్యు డంది
యాహుతి యొనర్చు నగ్నికుండాంతరమున
నదియె శామిత్ర వహ్ని! అల్లతడె శమిత!
యవుర పశువగునేమొ కావ్యప్రతిష్ఠ!
తే.
చిమచిమారావ పావక శిఖలలోన
గబ్బ మొక్కొక్క యాకుగా గాలుచుండ
గవికి వేయిదళాల తమ్మివిరి బోని
హృదయ మొక్కొక రేకుగా బ్రిదులు చుండె

అనగనగా ఓ మహారాజు. అతడేలే ఊరు పేరు ప్రతిష్ఠాన పట్టణం. అతని పేరు సాతవాహనుడు, అతనే హాలుడు. శాలివాహనుడు అనేది ఇంకో పేరు. అతడు శక కర్త, అంటే ఒక కొత్త శకం అతని పేరుతో ప్రారంభమయింది. అది శాలివాహన శకం. క్రీ.శ. ఒకటి రెండు శతాబ్దాలకు చెందిన తెలుగు రాజతను. అతనికి ప్రాకృత భాషపై అంతులేని అభిమానం. ఎన్నెన్నో ప్రాకృత గాథలను అతడు సేకరించాడు, సంకలించాడు. స్వయంగా రచించాడు కూడా. అతనికి ప్రాకృత భాషపై ఉన్నంత అభిమానమూ అభినివేశమూ సంస్కృత భాషపై లేవు. కానీ అతని భార్యకు సంస్కృత భాషపై అభిమానం. అందులో ఆమె గొప్ప పండితురాలు. తన పాండిత్యాన్ని రాజు ముందర ప్రదర్శిస్తూ ఉండేది. అది రాజుగారి మనసును గిచ్చుతూ ఉండేది. ఆ లోటును ఎలాగైనా పూరించుకోవాలని నిశ్చయించి, తన సభలోని ఇద్దరు ఉద్దండ పండితులని రప్పించి, సంస్కృత భాషలో పాండిత్యం సంపాదించేందుకు ఎంత కాలం పడుతుందని అడుగుతాడు. ఆ ఇద్దరు పండితులలో ఒకని పేరు గుణాఢ్యుడు. గొప్ప పండిత కవి. అయితే, ముక్కుసూటి మనిషి. కాస్త ఆవేశపరుడు కూడాను. సంస్కృత భాష నేర్వాలంటే వ్యాకరణం పట్టుబడాలని, పాణినీయంపై పట్టు సాధించాలంటే కనీసం పన్నెండు సంవత్సరాలు పడుతుందని చెప్తాడు. మహారాజుకి తాను ఆరు సంవత్సరాలలో బోధించగలనని అంటాడు, రెండవ పండితుడు శర్వవర్మ. ఇతను రాజు పరిస్థితి గమనిస్తాడు. తన గొప్పతనం చాటుకోవాలని అనుకొంటాడు. రాజుగారికి తాను ఆరు నెలలలో సంస్కృత భాష బోధించగలనని సవాలు చేస్తాడు. గుణాఢ్యుడు అది అసంభవమని, అదే కానీ జరిగితే తనకు తెలిసిన సంస్కృత, ప్రాకృత, దేశ భాషలు మూడింటినీ విడిచిపెట్టేస్తానని శపథం చేస్తాడు. ఒకవేళ తాను రాజుని ఆరు నెలలలో సంస్కృత భాషలో పండితుని చేయలేకపోతే గుణాఢ్యుని చెప్పులు తలపై పెట్టుకొని అతనికి ఊడిగం చేస్తానని శపథం చేస్తాడు శర్వవర్మ. శపథమైతే చేశాడు కానీ ఆరు నెలలలో సంస్కృత భాషను నేర్పడం మానవ సాధ్యం కాదని శర్వవర్మకు తెలుసు. తాను ఉపాసించే సుబ్రహ్మణ్యస్వామి గూర్చి తపస్సు చేసి, అతని మెప్పు పొంది, కాలాపము లేదా కాతంత్రము అనే పేరుతో సంస్కృత భాషకు ఒక కొత్త వ్యాకరణం రచిస్తాడు. దాని సహాయంతో, స్వామి కృపతో, హాలునికి ఆరు మాసాలలో సంస్కృతం నేర్పిస్తాడు. అన్న మాటకు కట్టుబడి గుణాఢ్యుడు తనకు వచ్చిన భాషలన్నింటినీ త్యజించి మౌనిగా మారి, కొంత శిష్యబృందంతో అరణ్యాలకు వెళ్ళిపోతాడు.

అడవిలో తిరిగే పిశాచాల సాహచర్యంతో పైశాచీ భాష నేర్చుకుంటాడు గుణాఢ్యుడు. నేర్చుకోవడమేమిటి, ఆ భాషలో కవిత్వం అల్లగల పాండిత్యం సంపాదిస్తాడు! దీని కోసమే ఎదురుచూస్తున్న కాణభూతి అనే ఒక పిశాచం వచ్చి మహత్తరమైన కథలను వినిపిస్తాడు. వాటిని పైశాచీ భాషలో ఏడేళ్లు శ్రమపడి ఏడు లక్షల శ్లోకాలతో ఏడు బృహత్ గ్రంథాలుగా రచిస్తాడు గుణాఢ్యుడు. అయితే, ఆ అడవిలో అతనికి రాసేందుకు సాధనాలు ఎక్కడివి? చెట్ల బెరడులను పత్రాలుగా చేసి, వాటిపై తన రక్తమే సిరాగా ఉపయోగించి రాస్తాడు. అంతటి బృహత్ గ్రంథం అడవి కాచిన వెన్నెల కాకూడదని, దాన్ని లోకంలో ప్రచారం చేసే శక్తి హాల మహారాజుకే ఉందన్న శిష్యుల మాటలకి సమ్మతించి, ఆ గ్రంథాన్ని శిష్యులకిచ్చి హాలుని వద్దకు పంపిస్తాడు. హాలుడు పూర్తిగా సంస్కృత భాషాభిజాత్యంలో మునిగిపోయి ఉంటాడు. పిశాచ భాషలో, రక్తంతో రాసిన గ్రంథమని విని, దాన్ని అసహ్యించుకొని శిష్యులని పంపేస్తాడు. వారు తిరిగి వచ్చి చెప్పిన విషయాన్ని విన్న గుణాఢ్యుడు మనసు విరిగి, తన శిష్యులచేత అగ్నిని పేర్పించి, తన గ్రంథంలో ఒక్కొక్క శ్లోకాన్నీ చదువుతూ ఒకో పత్రాన్ని అగ్నికి ఆహుతి ఇచ్ఛేస్తాడు.

ఈ సన్నివేశాన్ని తన ఆంధ్రపురాణంలో కావ్యహోమంగా అభివర్ణిస్తారు శ్రీ మధునాపంతుల సత్యనారాయణ శాస్త్రి. సాతవాహనులనుండి నాయకరాజుల వరకూ రాజ్యమేలిన ఎందరో తెలుగు రాజుల కథలను, తొమ్మిది పర్వాలుగా ఆయన రచించిన కావ్యం ఆంధ్రపురాణం. భావకవితాసమీరాలు వీస్తున్న కాలంలో ఆంధ్రపౌరుషము, తెలుగు జాతిదేశభాషాభిమానాలూ కవిత్వంలో ఉప్పొంగి, ప్రజలను ఉర్రూత లూగించిన విషయం ప్రసిద్ధమే. విశేషం ఏమిటంటే, మధునాపంతులవారి ఆంధ్రపురాణంలో ఉన్నది వట్టి పొంగు కాదు. కథా కలితార్థయుక్తితో వెలిగే కావ్యకళ. నన్నయ అక్షరరమ్యతకు అనుశ్రుతిగా వినిపించే ఒక కమ్మని నాదం. పై పద్యాలు మధునాపంతులవారి శైలికి మచ్చుతునకలు మాత్రమే.

కన్నీటి చినుకు పూసలు కనుకొసలనుండి పొంగుతుండగా, తడబాటుతో బొంగురుపోయిన గొంతుకతో శిష్యుడు శ్లోకాలను చదువుతున్నాడు. సగం వంచిన ముఖాన్ని మంచుపొర కప్పివేయగా, తెచ్చిపెట్టుకున్న గాంభీర్యంతో, గురువైన గుణాఢ్యుడు వింటున్నాడు. వింటున్నది గురువు ఒక్కడే కాదు. ఆ కోనలో ప్రతి జంతువు, ప్రతి పక్షి, ఆసక్తితో ఆశ్చర్యంతో, మనసును కరిగించే ఆ కథలనూ కల్పనలనూ వింటున్నాయి. ఎంతటి రసవంతమైనవో ఆ కథలు! ఆ రసాస్వాదన కోసం వేయి నాల్కలు సాచి వేచికొని చూస్తోంది చితిలా మండుతున్న అగ్ని. శిష్యుడు (చట్టు) చదివి అందించిన ఆకును గురువు అగ్నికుండంలో ఆహుతి చేస్తున్నాడు. అది బలిని కోరే యాగాగ్ని (శామిత్ర వహ్ని) కాబోలు. ఆ గుణాఢ్యుడు, బలి యిస్తున్న శమిత కాబోలు. అయ్యో! బలి అవుతున్న పశువు కావ్యప్రతిష్ఠ యేమో! చిమచిమలాడే ఆ అగ్నిశిఖలలో కావ్యం ఒకొక్క ఆకూ కాలుతూ ఉంటే, కవి హృదయమనే వేయిరేకుల పద్మంలో (వేయిదళాల తమ్మివిరి), ఒకొక్క రేకూ ప్రిదిలిపోతోంది, రాలిపోతోంది!

సాధారణంగా ఒకే విషయాన్ని గురించి అనేక విధాలుగా వర్ణించడానికి కవులు సీసపద్యం ఎన్నుకొంటారు. సంభాషణలలో పోటాపోటీగా సాగే సీస పాదాలతో పద్యాన్ని రచించడం కూడా ప్రసిద్ధమే. ఇంకా ఇతర సందర్భాలలో కూడా సీసపద్యాన్ని కవులు ఉపయోగించినా, సీసపద్యపు నడకలోని ప్రత్యేకత అన్ని చోట్లా కనిపించదు. ఇక్కడ, ఒక దృశ్యాన్ని చిత్రించడానికి సీసపద్యం వినియోగించడం, కవికున్న పద్య నిర్మాణ నైపుణ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తోంది. ఈ దృశ్యాన్ని ఒక వృత్తంలో కూడా చిత్రించ వచ్చును. కానీ వృత్త పద్యాలలో సహజంగా ఒక ధార, వేగం ఉంటుంది. ఇక్కడ సన్నివేశంలో అది పనికిరాదు. ఈ సన్నివేశమంతటా ఒక విషాదచ్ఛాయ పరచుకొని ఉంది. గుణాఢ్యుడు చేస్తున్న హోమం, అతడు చేయలేక చేయలేక చేస్తున్న పని. ఒక దీర్ఘ నిశ్వాసం ఆ పద్యంలో ధ్వనించాలి. అందుకు దీర్ఘమైన సీసాన్ని అందుకున్నారు. అయితే, దీర్ఘ సమాసాలు లేకుండా చిన్న చిన్న పదాలతో పాదాలను అల్లారు. హోమాగ్ని నాల్కకొసలు చాచుకొని వేచుకొని ఉండడం, దాని రసపిపాసనే కాకుండా, ఒకొక్క ఆకునూ ఆహుతి చేయడంలో జరుగుతూ ఉన్న విలంబాన్ని కూడా సూచిస్తోంది. సీసంలో నాలుగు పాదాలు పూర్తి అయ్యేదాకా శిష్యుడు ఆకును గుణాఢ్యునికి అందించడం జరగలేదు. అది కూడా జాప్యానికి సూచనే. నాలుగు పాదాలలో నలుగురి పరిస్థితిని వర్ణించడం కారణంగా పాదాలు వేటికవి విరిగి, సీసానికి సహజమైన తూగు అమరి, చదివేటప్పుడు పద్యానికి గాంభీర్యం సంతరిస్తోంది. అక్షరాల పోహళింపులో నన్నయ్య సాధించిన రమ్యత మధునాపంతులవారి పద్యాలలో కూడా కొంత కనిపిస్తుంది. ఉదాహరణకు, చినుకు బూసలు – కన్నుగొనలు అనే మాటలలో ఉన్న ప్రాసయతి, అరవంచు – మంచు మూయగా, అచ్చెరువడి – మెచ్చి విను, రసపిపాసను – నాల్కకొసలు మొదలైన చోట్ల ఉన్న అనుప్రాస, శబ్దాలంకారంలా స్ఫుటంగా వినిపించకుండా, పద్యంలో అంతర్భాగమై, చదివేటప్పుడు చెవికి ఇంపుగా ధ్వనిస్తుంది.

మధునాపంతులవారి కవిత్వంలో చెప్పుకోదగిన మరొక విశేషం ఆయన గుచ్చెత్తే ఉపమానాలు. అవి ఉదాత్తంగా ఉంటాయి. గుణాఢ్యుడు మొదటినుండీ హాలునిలా ప్రాకృత భాషాభిమాని. శర్వవర్మ సంస్కృత భాషాభిమాని. సభలో అప్పుడప్పుడు వారి మధ్య వాగ్వివాదాలు చిచ్చులా చెలరేగేవి. అప్పుడు రాణి వారిరువురినీ పాలపాపల వలె తేర్చు తా నుభయభారతియై అంటారు శాస్త్రిగారు. అంటే చంటిపాపలిద్దరు దెబ్బలాడుకుంటూ ఉంటే తల్లి సముదాయించినట్లుగా వారిద్దరి తగువునూ తీరుస్తుందన్న మాట! ఇక్కడ కవి ఉపయోగించిన ఉభయభారతి పదానికి గొప్ప సార్థకత ఉంది. సంస్కృత ప్రాకృత భాషలు రెండింటికీ (ఉభయ) తల్లి అయిన సరస్వతిలా (భారతి) అని ఒక అర్థం. అదిగాక – మండనమిశ్రుడు, ఆదిశంకరుల మధ్య జరిగిన వాగ్వివాదానికి తీర్పరిగా వ్యవహరించిన పండితురాలి పేరు కూడా ఉభయభారతి. ఆమె సాక్షాత్తు సరస్వతీ అవతారమని నమ్మకం. ఉభయభారతి పదం ఆ కథని స్ఫురింపజేస్తోంది. దీని ద్వారా అటు రాణికీ, ఇటు శర్వవర్మ గుణాఢ్యులకూ గొప్ప గౌరవం చేకూర్చారు. ఇలాంటి ఉదాత్త భాసమానమైన ఉపమానాలు ఎన్నో మనకి మధునాపంతులవారి కవిత్వంలో కనిపిస్తాయి. ఆయన కలంనుండి ఇంకా అనేకమైన పద్యకృతులు, నవలలు వెలువడ్డాయి. ఇరవయ్యవ శతాబ్దానికి చెందిన ఎందరో తెలుగు రచయితల వివరాలను పొందుపరిచి ఆయన రచించిన మరొక విశిష్ట గ్రంథం ఆంధ్రరచయితలు.

గుణాఢ్యుని కథ సోమదేవుడు రచించిన కథాసరిత్సాగరం అనే సంస్కృత కావ్యంలో విపులంగా మనకి కనిపిస్తుంది. హాలునికి అసలు సంస్కృత భాష నేర్చుకోడానికి ప్రేరణ అయిన ఒక తమాషా కథ కూడా అందులో ఉంటుంది. ఇది చాటుకథగా ప్రసిద్ధమే! ఒకనాడు హాలుడు తన భార్యతో జలకాలాడుతూ ఆమెపై నీళ్ల చిమ్ముతూ ఉంటాడు. అప్పుడామె సంస్కృతంలో “మోదకైస్తాడయ, మోదకైస్తాడయ” అంటుంది. మన రాజుగారికి సంస్కృతం అంతంత మాత్రంగానే వచ్చును. మోదకైః తాడయ అంటే, మోదకాలతో కొట్టు అని అర్థం చేసుకొని, మోదకాలను (ఉండ్రాళ్ళు) తెప్పిస్తాడు. విషయం అర్థమైన రాణి పడీపడీ నవ్వుతుంది. ఆమె అన్నది, మా ఉదకైః తాడయ అని. అంటే నీటితో (ఉదకైః) కొట్టకండి (మా తాడయ). ఈ సంఘటనతో రాజుకు వెంటనే సంస్కృతం నేర్చుకోవాలన్న పట్టుదల వస్తుంది. ఆ తర్వాత కథ పైన చెప్పుకొన్నదే.

కథాసరిత్సాగరం పేరుకు తగ్గట్టు అనేకానేక కథల నదుల సంగమమైన ఒక మహాసాగరం! మనకు బాగా పరిచయమైన పంచతంత్ర, భేతాళ కథలకు మూలం కథాసరిత్సాగరమే. కథాసరిత్సాగరానికి మూలం గుణాఢ్యుడు పైశాచీ భాషలో రచించిన బృహత్ గ్రంథమే, అదీ ఆశ్చర్యం! ఆ గ్రంథం అగ్నికి ఆహుతి అయిపోయింది కదా, మరి సోమదేవునికి ఎలా తెలిసింది? అది తెలియాలంటే కావ్యహోమం దగ్గర మనం ఆపేసిన గుణాఢ్యుని కథ పూర్తిగా తెలుసుకోవాలి. కావ్యహోమం జరుగుతూ ఉంటే, అడవిలోని జంతువులన్నీ అతని చుట్టూ చేరి ఆ కథలు వింటున్న సంగతి హాలునికి తెలుస్తుంది. అప్పుడా గ్రంథం గొప్పదనం రాజు గుర్తించి, పరుగు పరుగున అడవికి వస్తాడు. అప్పటికి ఆహుతి అయిపోయినది పోగా, ఒక లక్ష శ్లోకాల ఆఖరి గ్రంథం మాత్రం మిగిలి ఉంటుంది. దాని పేరు బృహత్కథ. ఆ బృహత్కథను హాలుడు కళ్ళకద్దుకొని స్వీకరిస్తాడు. అలా మిగిలిన బృహత్కథకు ఒకానొక సంస్కృత అనువాదమే కథాసరిత్సాగరం! ఇది కాకుండా మరొక రెండు మూడు అనువాదాలు (అందులో ఒకటి తమిళం) కూడా ఉన్నాయి. విచిత్రమైన విషయం ఏమిటంటే, పైశాచీ భాషలోని మూల బృహత్కథ మాత్రం దొరకలేదు, కాలగర్భంలో కలిసిపోయింది.

కథ పుట్టుక, కవి, కథ చెప్పేవారు, కథను వినేవారు – అందరూ ఆ కథలోనే భాగం కావడం భారతీయ పురాణేతిహాసాలలో సర్వత్రా కనిపించే గొప్ప కథాశిల్పం. కథాసరిత్సాగరం కూడా దాన్ని అనుసరించింది. అయితే, ఈ బృహత్కథ పుట్టుక కాస్త విచిత్రం. ఒకరోజు శివపార్వతులు ఏకాంతంలో సంభాషించుకొనే వేళ, తనకి అపూర్వమైన అద్భుతమైన కథలు చెప్పమని పార్వతి శివుని కోరుతుంది. అపూర్వమైనవీ, ఎవరూ ఎన్నడూ వినని, విద్యాధరుల కథలు పార్వతికి చెప్తాడు శివుడు. వాటిని శివసేవకుడైన పుష్పదంతుడు అదృశ్యరూపంలో అక్కడ చేరి వింటాడు. విన్నవాడు ఊరుకోక తన భార్యకు వెళ్లి చెపుతాడా కథలు. ఆమె తిరిగి పార్వతికి ఆ కథలనే గొప్పగా చెపుతుంది. దానితో, అపూర్వమైన కథలని చెప్పి, అందరికీ తెలిసిన కథలనే తనకి శివుడు చెప్పాడని అనుకొని వెళ్లి శివుని నిలదీస్తుంది. మహేశ్వరుడు జరిగిన విషయాన్ని తెలుసుకొని పార్వతికి వివరిస్తాడు. అప్పుడు పార్వతి కోపంతో పుష్పదంతుని మనిషిగా పుట్టమని శాపమిస్తుంది. అతన్ని క్షమించమని అక్కడున్న మరొక ప్రమథుడయిన మాల్యవంతుడు వేడుకుంటాడు. మధ్యలో అతనెందుకు తలదూర్చడం! పార్వతి అతన్ని కూడా మనిషి జన్మనెత్తమని శపిస్తుంది. అప్పుడు వాళ్లిద్దరూ మొరపెట్టుకుంటే శాపవిమోచనం అనుగ్రహిస్తుంది. కుబేరుని శాపంతో సుప్రతీకుడు అనే యక్షుడు కాణభూతి అనే పేరుతో అప్పటికే పిశాచరూపుడై ఉంటాడు. తాను విన్న కథ పుష్పదంతుడు కాణభూతికి చెపితే పుష్పదంతునికి శాప విమోచనం అవుతుంది. కాణభూతి మాల్యవంతునికి చెప్పినప్పుడు కాణభూతికి శాపవిమోచనం అవుతుంది. ఆ కథ లోకంలో ప్రకటించినప్పుడు మాల్యవంతునికి శాపవిమోచనం అవుతుంది. పుష్పదంతుడు వరరుచిగా, మాల్యవంతుడు గుణాఢ్యునిగా జన్మిస్తారు. వరరుచి ద్వారా కాణభూతి విన్న కథ, అడవిలో గుణాఢ్యునికి చెప్పి అతను శాప విముక్తుడవుతాడు. అగ్నికి ఆహుతి కాగా మిగిలిన బృహత్కథ హాలునికి యిచ్చిన తర్వాత గుణాఢ్యునికి శాపవిమోచనం జరుగుతుంది!

దేవ రహస్యమయిన కథ విన్నందువల్ల శాపం పొందడం, శాపవిమోచనంగా ఆ కథే లోకమంతటికీ తెలిసేలా చేయడం అనే అంశం తిరిగి మనకు కళాపూర్ణోదయంలో దర్శనమిస్తుంది! ఇన్ని విశేషాలతో పాటుగా గుణాఢ్యుని కథలో మరొక అంశం కూడా విశేషంగా చెప్పుకోవలసింది ఉంది. మౌఖిక సాహిత్యం లిఖిత రూపాన్ని పొందే క్రమం ఈ కథలో కనిపిస్తుంది. కాణభూతి వరకూ బృహత్కథ మౌఖిక పరంపరలో వచ్చింది. కాణభూతి కూడా గుణాఢ్యునికి ఆ కథ మౌఖికంగానే చెప్తాడు. దాన్ని గుణాఢ్యుడు లిఖిత రూపంలోకి అనువదిస్తాడు. అలా చేసేందుకు అతనికి భూర్జ పత్రాలు, సిరా కావలసి వచ్చాయి. తన రక్తాన్ని సిరాగా మార్చి రాస్తాడు. ఆలా రాసిన గ్రంథాన్ని లోకంలో వ్యాపింపజేయడానికి కృతిభర్త అయిన ఒక రాజు అవసరం అయ్యాడు. ఆ గ్రంథాన్ని హాలుడు తిరస్కరించడంలో సంస్కృత భాషాభిమానమే కాక, లిఖిత రూపంపై ఉన్న అనాదరణ కూడా దాగి ఉన్నదేమో! లేఖన సంప్రదాయం మొదట సంస్కృతేతరమైన పాళీ, ప్రాకృత భాషలలోనే మొదలయిందని ఇక్కడ గుర్తుచేసుకోవాలి. లిఖిత రూపంలోకి మారిన ఆ బృహత్ గ్రంథం అగ్నికి ఆహుతి అయిపోయి, మిగిలిన ఒక్క భాగం మాత్రమే తర్వాత కాలానికి అందింది. అంటే, ఎప్పుడైతే మౌఖిక రూపం లిఖిత రూపంలోకి వచ్చిందో, దాని ఉనికీ వ్యాప్తీ లేఖన మాధ్యమం అయిన పత్రాల ఉనికిపై పూర్తిగా ఆధారపడింది అన్నమాట. మిగిలిన ఆ ఒక్క భాగం కూడా వ్యాప్తికై ఆ రాజుపైనే ఆధారపడింది. కథలో యీ సంగతులు, అప్పుడే ప్రారంభమైన లిఖిత సంప్రదాయంలోని పరిమితులను సూచిస్తున్నాయి. లిఖిత రూపం ఖిలమైపోవడం అనే అంశం మనకు తెలుగు భారత, భాగవతాలకు సంబంధించిన కొన్ని కథలలో కూడా కనిపిస్తుంది. మౌఖిక లిఖిత సంప్రదాయాల మధ్య రాపిడిని ఈ కథలు ప్రతిబింబిస్తాయని ఊహించవచ్చు.

ఏది ఏమైనా, ఏడేళ్లపాటు అవిశ్రాంతంగా కష్టపడి నిర్మించిన కావ్యాన్ని, ఒక కవి, తాను స్వయంగా అగ్నికి ఆహుతిగా సమర్పించడం, ఊహించడానికే గుండె ఝల్లుమనిస్తుంది. కవికి తన రచన పట్ల పూర్తి వైరాగ్యం, అంటే మమకార రాహిత్యం, ఉంటే తప్ప అది సాధ్యమయ్యే విషయం కాదు. పూటపూటకూ ఒక కొత్త రచనను సామాజిక మాధ్యమాలలో ప్రచురిస్తూ, వాటికి మెచ్చుకోళ్ళను ఆశిస్తూ, విమర్శను అణుమాత్రమైనా సహించలేని నేటికాలపు రచయితలకు ఏమాత్రం మింగుడుపడని విషయం ఇది!!
----------------------------------------------------------
రచన: భైరవభట్ల కామేశ్వరరావు, 
ఈమాట అంతర్జాల మాసపత్రిక సౌజన్యంతో

Thursday, June 14, 2018

వసంతునితో వెన్నెలఱేడు పోటీ!


వసంతునితో వెన్నెలఱేడు పోటీ!





సాహితీమిత్రులారా!



చం. క్షితిపయి వట్టి మ్రాకులు జిగిర్ప వసంతుడు దా రసోపగుం
        భిత పద వాసనల్ నెఱప, మెచ్చక చంద్రుడు మిన్నునం బ్రస
        న్నతయును సౌకుమార్యము గనంబడ ఱాల్ గరగంగజేసె;

ప్రతి సంవత్సరం లాగానే ఆ ఏడు కూడా మధుమాసం వచ్చింది. వసంత ఋతువుని వసంతునిగా సంభావించడం కవిసమయం. అతను మన్మథుని చెలికాడు కదా. వసంతుడు వస్తూనే చక్కగా భూమిపై మోడువారిన చెట్లనన్నింటినీ చిగురింపజేశాడు. మామూలుగా చిగురించాయా అవి! రస ఉపగుంభిత పద వాసనల్ నెఱప – చిగురించాయి. రసవంతమైన (ఫలపుష్పాల వంటి) సామగ్రితో, వాటినుండి వచ్చే సుగంధాలు నలువైపులా వ్యాపించేట్టుగా చిగురించాయి. అలా చిగురింపజేశాడు వసంతుడు. వసంతుడు అంతటి ఘనకార్యాన్ని చేసినా పైనుండి చూస్తున్న చంద్రుడు మెచ్చుకోలేదు. సరికదా, అతనితో స్పర్థ బూనాడు. అతని కంటే ఘనుడనని నిరూపించుకోడానికి ప్రసన్నమైన, సుకుమారమైన తన వెన్నెలజల్లు కురిపించి రాళ్ళను సైతం కరగింపజేశాడు! శరత్తులాగే వసంతంలో కూడా వెన్నెల విరగకాస్తుంది, ఆకాశం నిర్మలంగా ఉంటుంది కాబట్టి. పైగా వేడెక్కే పొద్దులనుండి చల్లని ఉపశమనాన్ని కూడా యిస్తుంది. అంచేత మధుమాసం కూడా వెన్నెల మాసమే. ఈ రెండంశాలనూ కలపోస్తూ, వసంతునికీ చంద్రునికీ మధ్య స్పర్థనొక దాన్ని కల్పించాడు కవి. కవి చమత్కారానికి హద్దేముంది! పైగా ‘ప్రతి పద్యమునందు జమత్కృతి గలుగన్ జెప్పనేర్తు’నని ప్రతినబూనిన కవి కూడాను.

ఈపాటికే ప్రాజ్ఞులయిన పాఠకులకి ఈ కవి ఎవరో ఎరుకలోకి వచ్చే ఉంటుంది. ఇది చేమకూర వేంకటకవి రచించిన విజయవిలాసములోని పద్యం. నేను పైన యివ్వడం మానేసిన చివరి పాదం కూడా ఈపాటికే చాలామంది గుర్తించి ఉంటారు.

      ఏ గతి రచియించిరేని సమకాలమువారలు మెచ్చరే కదా!

పద్యం తెలియని చాలామందికి కూడా తెలిసే వాక్యం ఇది. తెలుగు సాహిత్యంలో అంతగా ప్రసిద్ధికెక్కింది. వసంత వర్ణనలో విశేషమైన కల్పన చేయడమే కాకుండా దానిని ఉదాహరణగా తీసుకొని, సామాన్యంగా మనుషులలో ప్రత్యేకించి కవులు కళాకారులలో, కనిపించే ఒకానొక లక్షణాన్ని ఎత్తిచూపిస్తున్నాడు చేమకూర కవి. ఈ కవి ప్రతి పద్యం లోనే కాదు ప్రతి పదంలో కూడా చమత్కారం గుప్పించగల దిట్ట. చివరి పాదం చదివిన తర్వాత మళ్ళీ పద్యమంతా తిరిగి చదివితే, చివరి పాదం హఠాత్తుగా ఊడిపడింది కాదని, పద్యం మొదటినుంచీ కవి ఆ విషయాన్ని తాను ప్రయోగించిన పదాల ద్వారా స్ఫురింపజేశాడనీ అర్థమవుతుంది. ‘రసోపగుంభిత పదవాసనలు’ అంటే నవరసాలతో శోభిల్లే పదభావాలు. అలాంటి శబ్దార్థాలు కూడిన కవిత్వాన్ని రచించి, ఒక కవి మోడువారిన హృదయాలను చిగురింపజేశాడు. మరొక కవి దానిని మెచ్చకుండా పంతంతో తను కూడా కావ్యరచన చేశాడు. ప్రసాదము, సౌకుమార్యము అనే గుణాలతో ప్రకాశిస్తూ, రాతి గుండెలను సైతం కరిగించే కావ్యం అది. ప్రసాదము, సౌకుమార్యము అనేవి కావ్యగుణాలు. ఆలంకారికులు మొత్తం పది కావ్యగుణాలను చెప్పారు – శ్లేషము, ప్రసాదము, మాధుర్యము, సౌకుమార్యము, సమత, అర్థదీపనము, ఔదార్యము, కాంతి, ఓజస్సు, సమాధి. ప్రసాదము అంటే అందరికీ అర్థమయ్యే పదాలతో సులువుగా సాగిపోయే గుణం. సౌకుమార్యం అంటే అక్షరరమ్యతతో చెవికి ఇంపుగా ఉండే లక్షణం. ఇలా ఒకవైపు వసంతాన్ని వర్ణిస్తూనే మరొకవైపు ఒకానొక లోకస్వభావాన్ని స్ఫురింపజేయడం కవి ప్రతిభ. రసోపగుంభిత పదవాసనలు, ప్రసన్నత, సౌకుమార్యము మొదలైన పదాలలో శ్లేష ద్వారా దీన్ని సాధించాడు వేంకటకవి. అయితే పద్యం మొత్తం మీద ఉన్న అలంకారం శ్లేష కాదు. ఎందుకంటే ఈ పద్యంలో ఉన్నది వసంతుడూ చంద్రుడే కాని కవులు కాదు. కవుల మధ్యనున్న స్పర్థ కేవలం పాఠకులకు స్ఫురించే అంశమే తప్ప నేరుగా కవి చెప్పింది కాదు. ఇటువంటి అలంకారాన్ని సమాసోక్తి అంటారు. శ్లేష ఎక్కువగా శబ్దప్రధానమైనది. సమాసోక్తి అర్థప్రధానమైనది. ఇంకా కచ్చితంగా చెప్పాలంటే, భావప్రధానమైనది. అది మనసుని మరింతగా హత్తుకుంటుంది.

ఏదయితేనేమి, ఆ యిరువురి స్పర్థ, వారి రచనలను అనుభవించేవారికి గొప్ప ఆనందాన్ని కలిగిస్తుంది! అది కవుల విషయమైనా సరే, చంద్రవసంతుల విషయమైనా సరే. స్పర్థయా వర్ధతే విద్య అని అన్నారు కదా. అయినా ఒక కవిగా, ఎంత గొప్ప కవిత్వాన్ని రచించినా సమకాలము వారలు మెచ్చకపోవడాన్ని గూర్చి వాపోయాడు వేంకటకవి. మెచ్చకపోవడమే కాదు, ఏ రకంగా తక్కువ చేసి చిన్నబుచ్చుతారో కూడా మనకీ పద్యంలో చూచాయగా తెలియజెప్పాడు. పద్యాన్ని మరొకసారి జాగ్రత్తగా చదివితే, చంద్రుడు వసంతుడిని తక్కువ చేయడం మనకి కనిపిస్తుంది. ‘వట్టి మ్రాకులు చిగిర్ప’ అన్న పదబంధంలో ‘వట్టి’ అనే పదం మోడువారిన అనే అర్థంతో పాటు, విడిగా చదివితే ‘కేవలం’ అనే హేళన భావం కూడా ధ్వనిస్తుంది. కేవలం చెట్లని మాత్రం చిగురింపజేయడమే వసంతుడు చేసే పని అని, తాను మాత్రం రాళ్ళను సైతం కరిగించగలడనీ- చంద్రుని పరంగా అన్వయించుకోవచ్చును. అలాగే వసంతుడు తన కార్యాన్ని సాధించడానికి ‘క్షితిపయి’కి వెళ్ళవలసి వచ్చింది. మరి తానో, ఆకాశంలో ఉండే తన కార్యాన్ని సాధిస్తాడు. ఇలా ప్రతి పదాన్ని సార్థకంగా ప్రయోగించడం చేమకూర ప్రత్యేకత. తాపీ ధర్మారావుగారు విజయవిలాసానికి చేసిన హృదయోల్లాస వ్యాఖ్యలో ఈ ప్రత్యేకతను అద్భుతంగా పట్టి మనకందించారు. వేంకటకవి పద్యాలలో అధికాధికం శబ్దచమత్కార బంధురమైనవి. అర్థచమత్కారంతో సున్నిత భావాన్ని స్ఫురింపజేయడం ఈ పద్యంలో నన్ను ఆకట్టుకొన్న అంశం. సాధారణంగా కవుల కావ్యాలలో ఋతువర్ణనలు విస్తారంగా సాగుతాయి. అయితే వేంకటకవి విడిగా ఋతువర్ణన చేయలేదు. సాయంకాల వర్ణనతో కలిపి వసంతాన్ని వర్ణించడం ఇక్కడున్న విశేషం. పై పద్యంలో చంద్రుని ప్రసన్నతకూ సౌకుమార్యానికీ కారణం వసంతకాలం ఒక్కటే కాదు. అది పున్నమిరేయి కూడానూ. దీని ముందరి పద్యాలను చదివితే ఆ విషయం బోధపడుతుంది. అది కూడా కవి నేరుగా చెప్పడు, సాయంకాల దృశ్యాన్ని చిత్రించడం ద్వారా మనకి ప్రత్యక్షం చేస్తాడు. ఆ పద్యాన్ని కూడా ఆస్వాదించి వసంతుని ఆగమనాన్ని స్వాగతిద్దాం.

అంగజరాజు పాంథ నిచయంబులపై విజయం బొనర్ప నే
గంగ దలంచునంత మునుగల్గగ దాసులు పట్టు జాళువా
బంగరు టాలవట్టముల భంగి గనంబడె బూర్వ పశ్చిమో
త్తుంగ మహీధరాగ్రముల దోయజశాత్రవమిత్ర బింబముల్

వసంతుడు మన్మథుని చెలికాడే కాదు, సేనాపతి కూడా. అందువల్ల వసంతమాసం అంటే మన్మథుడు జైత్రయాత్ర చేసే సమయం అన్నమాట. మన్మథరాజు జైత్రయాత్రకి సన్నద్ధమైన సమయాన్ని వర్ణిస్తున్న పద్యమిది.

ఇక్కడొక చిన్న పిట్టకథ చెప్పుకోవాలి. ఒకసారి భవభూతి, దండి, కాళిదాసులతో కలిసి భోజరాజు సముద్రపుటొడ్డుకు విహారానికి వెళ్ళాడట. అక్కడ అస్తమిస్తున్న సూర్యుడిని చూసి
పరిపతతి పయోనిధౌ పతంగః’ అన్నాడట.
అంటే సూర్యుడు సముద్రంలో పడిపోతున్నాడు అని.
మిగిలినవారు ఒకొక్క పాదంతో ఆ పద్యాన్ని పూరించాలి.
వెంటనే దండి ‘సరసిరుహా ముదరేషు మత్తభృంగః’ అన్నాడట.
అంటే పద్మాల కడుపుల్లో మత్తిల్లిన తేనెటీగలున్నాయి అని.
తేనె తాగేందుకు వాలిన భ్రమరాలు పద్మ మరందాన్ని త్రాగి మత్తెక్కి ఉన్నాయి. ఇంతలో సూర్యాస్తమయం అయింది. పద్మాలు ముడుచుకుపోయాయి. అలా ముడుచుకుపోయిన పద్మాల కడుపుల్లో మత్తిల్లిన భృంగాలు ఉండిపోయాయి! ఆ తర్వాత భవభూతి ‘ఉపవనతరుకోటరే విహంగః’ అన్నాడు. ప్రక్కనే ఉద్యానవనాలున్నాయి. ఆ తోటల్లో చెట్లున్నాయి. ఆ చెట్ల తొర్రలలోకి పక్షులు చేరుకున్నాయి అని అర్థం. ఇక చివరగా కాళిదాసు వంతు. అతను
యువతి జనేషు శనై శ్శనై రనంగః’ అని పూరించాడు. అంటే యౌవనవతులైన స్త్రీలలోకి మెల్లమెల్లగా మన్మథుడు ప్రవేశిస్తున్నాడు అని.

అంచేత మన్మథుని దండయాత్రకు అనువైన సమయం సాయంత్రమే. ఇక్కడ జైత్రయాత్ర ఎవరిపైన అంటే, పాంథనిచయంబులపైన. అంటే ప్రయాణంలో ఉన్నవాళ్ళపైన. తమ ప్రియతములకు దూరమై విరహంతో వేగుతూ ఉండే వాళ్ళపైనన్న మాట! రాజు ఎక్కడికైనా బయలుదేరాడనగానే పెద్ద సన్నాహమే కదా. అతని ఠీవికి తగ్గట్టుగా ముందు కొంతమంది రాజోచిత లాంఛనాలను పట్టుకొని నడుస్తారు. అలాంటి రాజచిహ్నాలలో సూర్యచంద్రుల బొమ్మలున్న పలకలు అమర్చిన పొడుగాటి కర్రలను సూర్యపాను చంద్రపాను అంటారు. వాటినే ఆలావర్తములని (ఆలవట్టములు) కూడా అంటారు. ఇక్కడ యాత్రకి సన్నద్ధమయినది మామూలు రాజు కాదు కదా! జగజ్జేత అయిన మన్మథుడు. అతనికి బొమ్మలతో పని లేదు. అచ్చంగా చంద్రసూర్య బింబాలే మేలిమి (జాళువా) బంగారు ఆలవట్టములయ్యాయి అన్నట్టుగా అటూ యిటూ, తూర్పుపడమటి కొండలపై (పూర్వ పశ్చిమ ఉత్తుంగ మహీధరాగ్రముల) ప్రకాశించాయి. తోయజశాత్రవుడు అంటే పద్మాలకు శత్రువు – చంద్రుడు. తోయజమిత్రుడు సూర్యుడు. చంద్రబింబం తూర్పుకొండపైన, సూర్యబింబం పడమటికొండపైన వెలుగుతోంది. అందుకే అది సాయంసమయం. సూర్యాస్తమయమూ చంద్రోదయమూ ఒకేసారి అవుతున్నాయంటే అది పున్నమి అన్నమాట. అది మధుమాసమనీ పున్నమినాటి సాయంసంధ్యా సమయమనీ ఎక్కడా నేరుగా చెప్పకుండా కేవలం దృశ్యచిత్రీకరణ ద్వారా తెలియజేయడం కవి రచనలోని చమత్కారం! అంగజరాజు అనే పదానికి కూడా గొప్ప సార్థకత ఉందని వివరించారు తాపీవారు. దీనికి అంగదేశంలో పుట్టిన రాజు అనే అర్థం కూడా వస్తుంది. అంగదేశం భరతఖండంలో ఉత్తరాన ఉంది. అందువల్ల అంగజరాజు ఉత్తరదిక్కు నుండి బయలుదేరుతున్నాడని ఊహించవచ్చు. అప్పుడు సరిగ్గా అతని కుడిపక్క (అంటే పడమట) సూర్యపాను, ఎడమపక్క (అంటే తూర్పున) చంద్రపానూ ఉన్న దృశ్యం మనకి చక్కగా సాక్షాత్కరిస్తుంది.
-----------------------------------------------------------
రచన: భైరవభట్ల కామేశ్వరరావు, 
ఈమాట అంతర్జాల మాసపత్రిక సౌజన్యంతో

Wednesday, June 13, 2018

కైలాసాన్నే కాదన్న వీరవనిత


కైలాసాన్నే కాదన్న వీరవనిత



సాహితీమిత్రులారా!

కథలూ కవిత్వమూ అంటే చాలా జాగ్రత్తగా చెక్కాలని, అయితే మృదువుగానో లేదా పదనుగానో ఉంటేనే అవి మన మనసుని తాకుతాయని, మనం సాధారణంగా అనుకుంటూ ఉంటాం. ఇప్పటి దాకా ఈ వ్యాస పరంపరలో చూసిన పద్యాలన్నీ ఇంచుమించుగా ఆ కోవకు చెందినవే. వీటన్నిటికీ భిన్నంగా, చాలా కటువుగా, ఒక రకంగా చెప్పాలంటే బండగా, అయినా బలంగా తాకే ఒక కథని ఈసారి చెప్పుకుందాం. సుకుమార స్వభావులు చదివి తట్టుకోలేరేమో, కాస్త గుండె దిటవు చేసుకొని ముందుకు సాగడం మంచిది. ఆ కథలో ఒక వ్యక్తి పలికే ఘాటైన మాటలివి:

ద్వి. అనవుడు, “నట్లగు నగు నాటదాన
     ననియె చూచెదవయ్య! యయ్య నీ మాయ
     లెఱుగుదు నెఱుగుదు నే బేల గాను
     కఱకంఠ! యిది యేల కథలు వన్నెదవు?
     నను జూచి సిరియాలు డని తలంచితివొ?
     పనియు లే దారగింపక పోవరాదు
     ప్రామిడియై మేడుపడియెడు దాన
     గామి నీ వెఱుగవే కడయింటి పొడువ
     కామించి సుతు జంపి క్రమ్మఱ బిలువ
     గామారి! నీ యిచ్చు కైలాస మొల్ల;
     దన ద్రోహమున జేసి తా బోయె బొలిసి
     గొనకొని యా ద్రోహి గూడునే తలప?”

తెలుగు కావ్యాలతో పరిచయం ఉన్నవారికి కూడా ఈ ఛందస్సు ఏమిటో చప్పున తెలియకపోవచ్చు. అయినా తెలుగు భాషలో చాలా ప్రాచీనమైన ఛందస్సు ఇది. జో అచ్యుతానంద, జోజో ముకుంద గీతం తెలియని తెలుగువాళ్లు ఇంకా ఉండరనే అనుకుంటాను. ఆ గీతం ఈ ఛందస్సులోనే ఉంది. మామూలుగా పద్యానికి నాలుగు పాదాలైతే, దీనికి రెండే పాదాలు. అందుకే దీని పేరు ద్విపద. మూడు ఇంద్రగణాలు, తర్వాత ఒక సూర్యగణం- అనే లక్షణం తెలియనివాళ్ళు కూడా హాయిగా ఏడవకు ఏడవకు నా చిట్టి తండ్రి, ఏడిస్తె నీ కళ్ళు నీలాలు గారు అని పాడుకోడానికి వీలైన ఛందస్సు ఇది.

పాటల్లో పాడుకొనే ఈ ఛందస్సుకు కావ్యస్థానం అందించిన మొట్టమొదటి కవి పాల్కురికి సోమనాథుడు. పైగా, అదియునుగా కైహికాముష్మికద్విపద హేతువవుట ద్విపద నాగ బరఁగు అంటూ- ఐహిక ఆముష్మికములనే రెండు స్థానాలకు (పదము అంటే స్థానం అనే అర్థం కూడా ఉంది) హేతువు అవుతుంది కాబట్టి దానిని ‘ద్విపద’ అన్నారు అనే చిత్రమైన వ్యుత్పత్తిని చెప్పి ఈ ఛందస్సుకు ఉత్కృష్టమైన స్థానాన్ని అందించాడు. పాల్కురికి సోమనాథుని కాలం పన్నెండవ శతాబ్ది చివర, పదమూడవ శతాబ్ది మొదటి భాగం. ఇతను గొప్ప పండితుడు, తత్త్వవేత్త, కవి. విస్తృతమైన తన రచనలతో వీరశైవ మతాన్ని విస్తరింపజేశాడు. అనుభవసారము, చతుర్వేద సారము, బసవ పురాణం, పండితారాధ్య చరిత్ర, వృషాధిప శతకం, చెన్నమల్లు సీసాలు, బసవ రగడ, బసవోదాహరణం, ఇంకా మరెన్నో రగడలు, ఉదాహరణలు, గద్యలు, తెలుగు, సంస్కృత, కన్నడ భాషల్లో చేశాడు. భక్తి రచనలే కాకుండా, వీరశైవ మతానికి వేద ప్రామాణ్యాన్ని అందించడానికి రుద్రభాష్యము, సోమనాథ భాష్యము (దీనికే బసవరాజీయం అని కూడా పేరు) అనే రెండు గ్రంథాలను సంస్కృత భాషలో రచించాడు. ఈ భాష్య రచనల ద్వారా శ్రుతి స్మృతి పురాణేతిహాసాల ప్రమాణాలతో శైవ మతాన్ని సమర్థించాడు సోమనాథుడు.

ఇప్పుడు మనం చెప్పుకోబోతున్న కథ సోమనాథుడు రచించిన బసవపురాణం లోనిది. బసవడు వీరశైవ మతాన్ని ఉద్ధరించి దానికి రాజపోషణ అందించి వ్యాప్తి తీసుకువచ్చిన వ్యక్తి. ఇతను బిజ్జల రాజు కొలువులో దండనాయకునిగా పనిచేశాడు. తమిళనాట వ్యాప్తిలో ఉన్న శైవ మతం నుండి వీరశైవ మతాన్ని స్థాపించింది ఈ బసవేశ్వరుడే అని కొందరి నమ్మకం. వీరశైవులు ఇతన్ని నందీశ్వరుని అవతారంగా కొలుస్తారు. బసవేశ్వరుని కథ ప్రధాన నేపథ్యంగా, వీరశైవ మత ప్రాశస్త్యాన్ని చాటే అనేక భక్తుల కథల సమాహారం బసవపురాణం. ఇది వ్యాస విరచితమైన అష్టాదశ పురాణాల మార్గంలో నడిచే రచన కాదు. జైన సంప్రదాయంలో కనిపించే పురాణం దీనికి ఆధారం. జైన పురాణ ప్రభావంతోనే తమిళనాట శైవ మతంలో పెరియపురాణం వెలిసింది. ఆ దోవలో వచ్చినదే బసవ పురాణం కూడా. పెరియపురాణంలో కనిపించే భక్తుల కథలు కొన్ని బసవ పురాణంలో కూడా కనిపిస్తాయి. శైవ వైష్ణవ మతాలు రెండూ భక్తిని ఆధారం చేసుకొని వ్యాప్తి చెందిన మతాలే. భక్తి అంటే భగవంతునిపై పరిపూర్ణమైన విశ్వాసం, ఆత్మార్పణ. అయితే వైష్ణవులది చాలా వరకూ మృదువైన, మధురమైన భక్తి. విష్ణువు శాంతాకారుడు, మోహనాకారుడు కదా. మరి శివుడో – అతను రుద్ర స్వరూపుడు, వీరభద్రుడు! అందుకే కాబోలు శైవులది కాస్త తీవ్రమైన భక్తి. దాన్ని అతి తీవ్ర స్థాయికి తీసుకుపోయినది వీరశైవం. ఆ భక్తి తీవ్రతని తట్టుకోవాలంటే అప్పుడప్పుడు ఆ శివుడే తబ్బిబ్బవుతాడు, ఇక మామూలు మానవుల సంగతి వేరే చెప్పాలా! వీరశైవ మతంలోని మరొక ప్రత్యేకత, లింగ జంగమాలకున్న అత్యంత ప్రాధాన్యం. వీరశైవులు శివుడిని లింగ రూపంలోనూ, జంగమ రూపంలోనూ కొలుస్తారు. లింగమంటే గుడిలోనో, కనీసం పూజా మందిరంలోనో పెట్టి పూజించే మూర్తి కాదు. గొలుసు చివర తగిలించుకొని, నిరంతరం మెడలో ధరించే లింగం. జంగములు మానవ రూపంలో ఎల్లప్పుడూ అంతటా సంచరించే శివ స్వరూపులు. వాళ్ళని ఎటువంటి సాంఘిక కట్టుబాట్లు బంధించలేవు. జంగముల సేవ వీరశైవులకు అన్నింటికన్నా ముఖ్యమైన ఆచారం. ఆ సేవలో వారు ఇసుమంత అపచారాన్నయినా సహించరు. దాని కోసం ఎంతకైనా తెగిస్తారు. అలాంటి తెగింపుగల ఒక భక్తురాలు నిమ్మవ్వ. పై ద్విపద ఖండికలో ఉన్న మాటలు ఈ నిమ్మవ్వవే.

నిమ్మవ్వ కథ చెప్పుకొనే ముందు సిరియాళుని కథ చెప్పుకోవాలి. భక్త సిరియాళుని కథ ప్రసిద్ధమైనదే. ఇది తమిళ పెరియపురాణంలో ఉంది. శ్రీనాథుని హరవిలాసంలో కూడా ఈ కథ వస్తుంది. సిరియాళుని భక్తిని పరీక్షించడానికి శివుడు జంగముని రూపంలో అతని ఇంటికి వస్తాడు. సిరియాళుడు వీరశైవ వ్రతాచారుడు. జంగముడు కోరినది ఏదైనా తీర్చక తప్పదు. వచ్చిన జంగముడు తనకు నరమాంసం వండి వడ్డించాలని కోరుకుంటాడు. అప్పుడా సిరియాళు ‘సర్వలక్షణ గుణవంతుడైన వరపుత్రుడు నాకున్నాడు. ఇంక నరమాంసం కోసం పొరుగింటికి పోవాల్సిన అవసరం కూడా లేదు. తప్పక వండి పెడతాను రండి,’ అని అతన్ని ఇంటికి ఆహ్వానిస్తాడు. వ్రతాచారంలో సిరియాళుని భార్య సంగళవ్వ కూడా అంతటి వీర వనితే! జరిగింది సిరియాళుని నోట విని, ‘నువ్వెందుకు సంకోచిస్తావు, అలాగే వండి పెడతా’నని చెప్తుంది. ఇద్దరూ కలిసి తమ ఒక్కగానొక్క కొడుకుని చంపి అతని మాంసాన్ని వండి వడ్డిస్తారు. తినడానికి కూర్చున్న శివుడు వాళ్ళని ఇంకా పరీక్షించడానికి, విస్తట్లో శిరోమాంసం లేకపోవడాన్ని గుర్తించి, ‘అది లేకుండా ఎలా తింటాను, దాన్ని దాచేసుకున్నారా?’ అని అడుగుతాడు. అదేమీ లేదని, తల కేశదుష్టం అని సందేహించి వండలేదని చెప్పి, దాన్ని కూడా వండి వడ్డిస్తారు. అప్పుడు శివుడు సిరియాళుని సహపంక్తి భోజనానికి కూర్చోమంటాడు. సరేనని కూర్చుంటాడు. ఇంతా అయ్యాక, ‘నీ కొడుకుని కూడా పిలువు భోజనానికి, పిల్లలు లేని ఇంట అన్నదానం స్వీకరించ’నని పట్టుబడతాడు ఆ కపట జంగముడు. అప్పుడు సిరియాళుడు కొడుకుని పిలవమని భార్యకి చెపుతాడు. సంగళవ్వ నాలుగు దిక్కుల చూస్తూ కొడుకుని రమ్మని ఎలుగెత్తి పిలుస్తుంది. అప్పుడా బాలుడు పరిగెత్తుకుంటూ వచ్చి తల్లి కౌగిలిలో చేరిపోతాడు. శివుడు తన నిజస్వరూపంతో ప్రత్యక్షమై ఆ దంపతులను దివ్య విమానంలో కైలాసానికి తీసుకువెళ్లిపోతాడు. ఇది సిరియాళుని కథ. అటు పెరియపురాణం లోను, ఇటు హరవిలాసం లోను, ఇంత దాకనే ఉంటుంది ఈ కథ. అయితే సోమనాథుడు ఈ కథను ఒక చిన్న మలుపు తిప్పి దీనిని నిమ్మవ్వ కథతో అనుసంధానం చేశాడు.

కైలాసం చేరిన సిరియాళునికి ఒకింత గర్వం కలుగుతుంది. వ్రతాచారానికి కన్నకొడుకునే బలిచేసి కైలాసవాసం పొందిన తనవంటి భక్తుడు మరెక్కడా ఉండడు కదా అని ఆ గర్వం. ఆ సంగతి శివుడు గ్రహించి, చిఱునవ్వు నవ్వుతూ అతని చెయ్యి పట్టుకొని మళ్ళా భూలోకానికి తీసుకు వస్తాడు. సరాసరి నిమ్మవ్వ అనే భక్తురాలి యింటికి వస్తారు జంగముల రూపాలలో. వచ్చిన వాళ్ళకు అతిథి మర్యాదలు చేస్తుంది నిమ్మవ్వ. వాళ్లకు పంచ భక్ష్య పరమాన్నాలు వండుతుంది. ప్రయాణపు బడలిక అనే మిషతో శివుడు, సిరియాళుడు పడుకోడానికి వెళతారు. పూజ సామగ్రిని కొనడానికని బయటకు వెళుతుంది నిమ్మవ్వ. గోవులు కాచి, అలసటతో ఆకలితో వచ్చిన ఆవిడ కొడుకు, వంటింట్లోకి దూరి, బాల్య చాపల్యంతో ఒక బూరె తీసుకొని నమలడం మొదలుపెడతాడు. అంతలో నిమ్మవ్వ తిరిగివచ్చి, జంగములకు చేసిన ప్రసాదాన్ని కొడుకు తీసుకు తినడం చూసి సహించలేక, ‘ఛీ కుక్కా!’ అని తిట్టి శివద్రోహం చేసిన వాడు బతకకూడదని, పచ్చి చెక్కలు తెచ్చి కొడుకు తలను మోది చంపేస్తుంది. చచ్చిన పీనుగుని చరచరా ఈడ్చుకుపోయి పెంటకుప్పలో పడేస్తుంది. తిరిగి వచ్చి, ఏమీ కానట్టు వంట ప్రయత్నాలలో పడుతుంది. ఇదంతా శివుడు సిరియాళునికి చూపిస్తాడు. అతను చూసి ఆశ్చర్యపోతాడు. సరే వంట పూర్తయ్యాక వాళ్ళని భోజనానికి పిలిచి వడ్డిస్తుంది నిమ్మవ్వ. శివుడు మళ్ళీ తన నాటకాన్ని మొదలుపెడతాడు. ‘ఇంతకు ముందే ఇక్కడ నీ కొడుకుని చూశాను. పాపం అలసిపోయి వచ్చినట్టున్నాడు. పిల్లలను ఆకలితో ఉంచి ఎవరైనా అన్నం తింటారా. వాడిని కూడా భోజనానికి పిలువు’ అంటాడు. అప్పుడు నిమ్మవ్వ అతనికిచ్చిన ఘాటైన జవాబులో భాగమే పైన ఇచ్చిన పద్యఖండిక.

అట్లు అగు, అగు (అవునవును అలాగేనేం!). నాతో ఆడుకుందామని చూస్తున్నావు కదా నువ్వు? ఓ అయ్యా! నీ మాయలన్నీ నాకు తెలుసు తెలుసు లేవయ్యా! నేనేం అమాయకురాలిని కాను. ఓ కఱకంఠుడా! ఇలా కథలెందుకు అల్లుతావు. నేను కూడా సిరియాళుడిని అనుకున్నావేమో. నీ నాటకాలు నా దగ్గర సాగవు. ఇప్పుడు నువ్వు తినకుండా వెళ్ళడానికి లేదు. నీ కుటిలత్వానికి (ప్రామిడి) లొంగి మోసపోయే (మేడుపడు) దాన్ని కాను నేను. అయినా నా సంగతి నీకు తెలియదా. పరలోకం పైనున్న వ్యామోహంతో కొడుకుని చంపి మళ్ళీ వెంటనే పిలిచే దాన్ని కాను నేను. నువ్వు ఇచ్చే కైలాసం నాకు అక్కరలేదు (ఒల్లను). తాను చేసిన శివద్రోహం కారణంగా వాడు చచ్చిపోయాడు (పోలసి అంటే చచ్చి అని అర్థం). ఆ ద్రోహిని తిరిగి పిలిచే ప్రసక్తే లేదు– అని కుండబద్దలు కొట్టేస్తుంది నిమ్మవ్వ. ఈ మాటలు వినేసరికల్లా సిరియాళుడు బాధతో సిగ్గుతో నిశ్చేష్టుడై తలవంచుకుంటాడు. ఆమె భక్తికి మెచ్చిన శివుడు తన నిజస్వరూపంతో దర్శనమిస్తాడు. అయినా ఆవిడ ఎక్కడా తగ్గదు! అంటుంది కదా –

అఱిముఱి చన్నుపా లర్థించి ఏడ్చు చిఱుత చే నొక పిండికఱుడిచ్చి తల్లి
తన చన్ను మఱపించుకొనిపోయినట్లు చనరాదు…

చనుబాల కోసం ఏడుస్తున్న పిల్లాడికి ఒక పిండిముద్ద ఇచ్చి మాయ చేసే తల్లిలా నన్ను మాయ చేసి పోదామని అనుకుంటున్నావా. నీకు మూడు కళ్ళు ఉన్నా లేకున్నా, నువ్వు హర రూపంలో వచ్చినా నర రూపంలో వచ్చినా నాకు ఒకటే. అంచేత నీ చమత్కారాలు చాలించి నే పెట్టిన భోజనాన్ని బుద్ధిగా ఆరగించి వెళ్ళు – అని శివుడినే గదమాయిస్తుంది ఆ మహా భక్తురాలు!

అదీ నిమ్మవ్వ కథ, ఆమె వ్యక్తిత్వం, వీరభక్తి తత్త్వం. వీరశైవులు కాని వారికి ఆమె ప్రవర్తన చాలా విచిత్రంగా, మొరటుగా, జుగుప్సగా, మూర్ఖంగా అనిపించడం సహజమే. అయినా ఆమెలోని తెగింపు, ఒక లెక్కలేనితనం మనల్ని బలంగా తాకుతుంది. అంత సులువుగా జీర్ణించుకోడానికే కాదు మరిచిపోడానికి కూడా కుదరని వ్యక్తిత్వం ఆమెది. తను నమ్మిన వ్రతం ముందు కొడుకే కాదు కైలాసమైనా ఆమెకు తృణప్రాయమే. ప్రపంచంలో తల్లికి బిడ్డతో ఉన్న బంధంకన్నా సహజమైన దృఢమైన బంధం మరొకటి ఉండదు. ఆ బంధాన్ని తెంచుకోవడం అంత సులువు కాదు. అలాంటి బంధాన్ని కూడా అతి సహజంగా వదులుకుంది సిరియాళుని భార్య సంగళవ్వ. కానీ గర్వపడ్డది మాత్రం సిరియాళుడు! కొడుకు అనే లౌకిక బంధాన్నే కాదు, కైలాసమనే పారమార్థిక ఫలాన్ని కూడా వ్రతనిష్ఠకై కాదనుకున్న వీర వనిత నిమ్మవ్వ. అందుకే పరమశివునితో కూడా పరమధైర్యంగా అలా ఎదిరించి మాట్లాడగలిగింది.

వీరశైవుల కథనాలన్నీ చాలా వరకూ ఇలాగే ఉంటాయి. సూటిగా, ఎలాంటి కవితాత్మక సున్నితత్వాలకు చోటివ్వకుండా, ఆ కథలను చెపుతాడు పాల్కురికి సోమనాథుడు. కావ్యం కాంతాసమ్మితమని, పురాణం మిత్ర సమ్మితం అని ప్రసిద్ధమైన మాట ఒకటుంది. అంటే కావ్యం భార్యలా రమ్యంగా మంచిని చెపితే, పురాణం ఒక మంచి మిత్రునిలా ఉపదేశిస్తుందని అర్థం. అయితే నాకు తోచిన ప్రత్యేకత ఏమిటంటే, బసవపురాణం అటు రమ్యంగా కానీ, ఇటు మిత్రునిలా సున్నితంగా కానీ, ‘ఉపదేశించే’ రచన కాదు. వేదాల మాదిరి ‘ఆదేశించే’ కథలు!

వైష్ణవం, భక్తిని ఒక ఉన్నతమైన లోకోత్తరమైన భావనగా అభివర్ణిస్తుంది. భక్తిని ఒక అలౌకికమైన రసంగా ఉన్నతీకరించినది వైష్ణవ భక్తి సంప్రదాయమే. వీరశైవం అలా కాదు. అందులో భక్తి ఇహకర్మలలో ఒక భాగమే. ఒక రకంగా చెప్పాలంటే వీరశైవుల భక్తి నేలవిడిచి సాము చెయ్యదు. దీనికి ఒక మంచి ఉదాహరణ చూద్దాం. భాగవతంలో- మందార మకరంద మాధుర్యమున దేలు, అనే పద్యం ప్రసిద్ధమే. విష్ణుభక్తిలోని దివ్యత్వాన్ని, మాధుర్యాన్ని, ఉగ్గడించడానికి ప్రహ్లాదుడు తండ్రికి చెప్పిన పద్యమిది. ఇందులో చివర ‘అంబుజోదర దివ్య పాదారవింద చింతనామృత పాన విశేష మత్త చిత్త మేరీతి నితరంబు జేర నేర్చు’ అంటాడు ప్రహ్లాదుడు. ఇదంతా చాలా అమూర్తమైన, అలౌకికమైన భావం. సరిగ్గా ఇలాంటి పద్యమే బసవపురాణంలో కూడా వస్తుంది. ఇవి బసవడు బిజ్జలునితో చెప్పే మాటలు:

పరమేశు భక్తియన్ సురతరువుండ హరుభక్తియన్ కనకాచలంబుండ
గామారి భక్తి చింతామణి యుండ సోమార్ధధరు భక్తి సురధేను వుండ
బగుతు డాసించునే పరధనంబునకు? మృగపతి యెద్దెస మేయునే పుల్లు?
క్షీరాబ్ధిలోపల గ్రీడించు హంస గోరునే పడియల నీరు ద్రావంగ?
జూత ఫలంబులు సుంబించు చిలుక భ్రాంతి బూరుగు మ్రానిపండ్లు గన్గొనునె?
రాకామాల జ్యోత్స్న ద్రావు చకోర మాకాంక్ష సేయునే చీకటి ద్రావ?

యరుదగు లింగ సదర్థుల యిండ్ల వరవడు నాకొక సరకె యర్థంబు?
పుడమీశ మీ ధనంబునకు జేసాప నొడయల కిచ్చితి నొడయల ధనము
పాదిగ దఱిగిన భక్తుండ గాను గాదేని ముడుపు లెక్కల జూడు మనుచు

ఇక్కడ సందర్భం పూర్తిగా లౌకికమైనది! తన భాండాగారంలోని డబ్బు జంగములకు దోచి పెడుతున్నాడని బసవనిపై వచ్చిన ఫిర్యాదును బిజ్జలుడు విచారిస్తున్న సందర్భం. బసవనిపై మోపబడిన నేరాన్ని బిజ్జలుడు నమ్మి అతన్ని నిలదీస్తాడు. అప్పుడు బసవడు చెప్పిన సమాధానం ఇది. ఇందులో జాగ్రత్తగా గమనిస్తే, బసవడు చెపుతున్నది శివభక్తి వల్ల కలిగే ఐహిక ప్రయోజనాలే! ఇందులో ఎక్కడా అమూర్త భావన లేదు. శివభక్తి తనకు సకల సంపదలను తెచ్చిపెడుతుందని, అంచేత అతనికి రాజధనంతో పని లేదనీ చెప్పడానికి ఆ ఉపమానాలన్నీ వాడుకున్నాడు బసవడు. చివరకు ‘కావాలంటే లెక్కలు చూసుకో’ అనే పూర్తి లౌకికమైన విషయంతో పూర్తవుతుంది ఆ సంభాషణ!

వైష్ణవ, వీరశైవ భక్తితత్త్వాలలోని ఈ వైవిధ్యానికి కారణం బహుశా వాటి వెనుకనున్న సాంఘిక వ్యవస్థలలోని భేదమే కావచ్చు.

పాల్కురికి సోమనాథుడు రాజాస్థానాలలో పండిత కవుల కోసం కాకుండా, సామాన్య జనుల కోసం, దేశీయమైన ఛందస్సులో, జానుతెనుగులో, బసవపురాణం, పండితారాధ్య చరితం వంటి రచనలు చేశాడని చాలామంది విమర్శకులు అభిప్రాయపడ్డారు. పైగా అలాంటి ప్రయోగాన్ని సంప్రదాయ కవులు ఆమోదించక అణగద్రొక్కారని, అందుకే ద్విపద ఛందస్సుకు విస్తృత కావ్య గౌరవం దక్కలేదనీ కొందరు వాపోతూ ఉంటారు కూడా. అయితే ఇందులో నాకు పూర్తి సత్యం ఉన్నట్టు తోచదు. పాల్కురికి తన రచనలను ద్విపద ఛందస్సులో కూర్చిన మాట నిజమే. స్వయంగా ‘ఉరుతర గద్య పద్యోక్తుల కంటె సరసమై పరగిన జానుదెనుంగు చర్చింపగా సర్వసామాన్య మగుట గూర్చెద ద్విపదలు గోర్కి దైవాఱ’, అని స్వయంగా చెప్పుకొన్నాడు. అయితే ఆ మాటలను మనం యథాతథంగా స్వీకరించాల్సిన అవసరం ఏముంది? అతని రచనలను పరిశీలించి, వాటినతను ఎవరికోసం చేశాడు, ఎలాంటి భాషలో, ఎలాంటి శైలిలో నడిపించాడు అని తెలుసుకోవడం సరైన పని. దీనికి విస్తృతమైన పరిశోధన అవసరం. ప్రస్తుతానికి ముఖ్యమైన మూడు విషయాలను స్థాలీపులాక న్యాయంగా ప్రస్తావించి యీ వ్యాసాన్ని ముగిస్తాను. ఆసక్తిగల పరిశోధకులు దీనిని ముందుకు తీసుకువెళ్ళవచ్చు. పరిశీలించాల్సిన మూడు అంశాలు – సోమనాథుడు వాడిన భాష, ద్విపదను నడిపించిన తీరు, కావ్య రచనా శైలి.

బసవపురాణంలో భాషను పరిశీలిస్తే, అది జనసామాన్యాన్ని దృష్టిలో పెట్టుకొని ప్రయోగించిన భాష కాదని కచ్చితంగా తెలుస్తుంది. బసవపురాణంలో చాలా చోట్ల దేశీయమైన పదాలు, పలుకుబళ్లు కనిపించే మాట నిజమే. అంత మాత్రం చేత రచన మొత్తం జనసామాన్యానికి అందుబాటులో ఉంటుందని అనుకోవడం పొరపాటు. కావ్య ప్రారంభమే ఇలా ఉంటుంది:

శ్రీ గురుదేవు నంచిత గుణోత్తంసు యోగీంద్ర హృదయపయోజాత హంసు
బరమ కృపామూర్తి భక్త జనార్తిహరు ద్రిజగత్ స్ఫూర్తి నానంద వర్తి
భవరోగ విచ్ఛేది భక్త వినోది, శివతత్త్వ సంపాది జిరతరామోది

ఇలా సాగుతుంది. ఇది జన సామాన్యానికి అర్థమయ్యే భాషా? పోనీ కావ్యం మొదలు ఇలా ఉంది అనుకొందామన్నా, ఇలాంటి తత్సమ సమాస భూయిష్టమైన రచన కావ్యం మొత్తమ్మీద చాలా చోట్ల కనిపిస్తుంది. అందువల్ల ఇది కేవలం పామరజనం కోసం రచింపబడిన కావ్యం అనుకోవడం సరికాదు.

ఇక ద్విపద ఛందస్సు విషయానికి వస్తే, ఈ వ్యాసం మొదట్లో చెప్పినట్టుగా, అసలది పాటలు కట్టడంలో ఉపయోగించే మాత్రా ఛందస్సు. పాటలలో నడక ప్రధానం కాని, గణ యతి ప్రాసలు కాదు. మాత్రా బద్ధమైన ఛందస్సుని గణ బద్ధంగా మార్చి ద్విపదకు ‘మూడు ఇంద్రగణాలు, ఒక సూర్యగణం’ అనే లక్షణం చెప్పారు లాక్షణికులు. పాటల్లో అది కుదరదు. ఉదాహరణకు ‘ఏడవకు ఏడవకు నా చిట్టి కన్న’ అనే పాదంలో ద్విపద గణ లక్షణం భంగమయింది. అయినా మాత్రా ఛందస్సుగా అది ద్విపదే! సోమనాథుడు ద్విపద ఛందస్సును గణబద్ధ ఛందస్సుగానే స్వీకరించాడు. మాత్రా ఛందస్సులో నడక ప్రధానం కాబట్టి, అందుకోసం మధ్యలో యతి స్థానం దగ్గర, పాదాంతంలోను, పదం పూర్తి కావాలి. కానీ సోమనాథుని ద్విపదలో చాలా చోట్ల అది కనిపించదు. ఉదాహరణకు ‘ఇమ్ముల సింహాసనమ్మిడి తత్ క్షణమ్మ విభూతి వీడ్యమ్ము లర్పించి’ అనే పద్య పాదాలలో ‘తత్ క్ష’ అన్న దగ్గర పాదం విరిగింది! ఇలా చాలా ఉదాహరణలు చూపించ వచ్చును. కాబట్టి బసవపురాణం జనసామాన్యులు పాటల్లాగా పాడుకోదగ్గ రచన కాదు. ఈ కావ్యం ఇటు దేశి సంప్రదాయమైన గేయ స్వరూపానికీ అటు మార్గ సంప్రదాయమైన పఠన యోగ్యతకూ చెందని విధంగా తయారయిందని నా అభిప్రాయం.

ఇక కావ్య రచనా శైలిని చూస్తే, అది ముమ్మూర్తులా మార్గ సంప్రదాయాన్ని అనుసరించింది. కావ్య ప్రారంభాన్ని శ్రీ-కారంతో చేసి, నాందిలో నమస్క్రియ చేసి, మొత్తం పురాణాన్ని ఆశ్వాసాలుగా విభజించాడు. ఇవన్నీ కావ్య సంప్రదాయ విశేషాలే. ప్రతి ఆశ్వాసం శ్రీకారంతోనే మొదలవుతుంది. బసవ స్తోత్రంతో, ‘సుకృతాత్మ పాలకురికి సోమనాథ సుకవి ప్రణీతమైన’దని చెప్పుకుంటూ, ముగుస్తుంది. కావ్యం మొదట సుకవి స్తుతి (శివకవుల గురించి), కుకవి నింద (ఇతర కవుల గురించి) కూడా ఉన్నాయి! అందువల్ల బసవపురాణాన్ని సోమనాథుడు కచ్చితమైన మార్గ కావ్య సంప్రదాయంలోనే నిర్మించాడు అన్నది సుస్పష్టం.

ఈ మూడు విషయాలనూ దృష్టిలో పెట్టుకొని ఆలోచిస్తే, సోమనాథుడు ఏ మార్గంలో ఎవరికోసం ఈ కావ్యం రచించినట్టు? మార్గ సంప్రదాయంలో పండితుల కోసమే రచించిన కావ్యం అని భావించక తప్పదు. అందువల్ల కావ్య సంప్రదాయంలో వచ్చిన శాస్త్రవిమర్శ దీనికి వర్తింపజెయ్యడం తప్పు కాదు. అలా చేసినప్పుడు అది కావ్యంగా నిలుస్తుందా అన్నది పరిశీలించ వలసిన ప్రశ్న. మొత్తం మీద, సోమనాథుడు అనుసరించిన ద్విధా మార్గం వలన, అటు దేశి వ్యవహారంలో కాని, ఇటు మార్గ సంప్రదాయంలో కాని, ఇది నిలువలేక పోయిందన్నది నా ప్రతిపాదన. ఇంతకు ముందే విన్నవించుకున్నట్టు, దీని గురించి మరింత విస్తృత పరిశీలన అవసరం.
-----------------------------------------------------------
రచన: భైరవభట్ల కామేశ్వరరావు
ఈమాట అంతర్జాల మాసపత్రిక సౌజన్యంతో

Monday, June 11, 2018

గణపతి: అంతు చిక్కని వింత దేవుడు-4


గణపతి: అంతు చిక్కని వింత దేవుడు-4




సాహితీమిత్రులారా!

గణపతి: అంతు చిక్కని వింత దేవుడు నాలుగవ భాగం
ఆస్వాదించండి-

సంస్కృత కావ్యాల్లో గణపతి ప్రస్తావన సాధారణ శకం 6వ శతాబ్దం తరువాతే ప్రముఖంగా కనిపిస్తుందని ఇంతకుముందు చర్చల్లో చెప్పుకొన్నాం కదా. ఇప్పుడు శిలాశాసనాల్లోనూ, విదేశాల్లోనూ గణపతి ప్రస్తావన గురించి చర్చించుకొందాం.

శిలాశాసనాలు, నాణేలపై గణపతి
కావ్యాలలో లాగే శాసనాలలో మనకు 6వ శతాబ్దం దాకా గణపతి ప్రస్తావన అంతగా కనిపించదు. అయితే, కనిష్కుని కుమారుడైన హువిష్కుని కాలంలో (సా. శ. 111-138) ప్రచురించిన నాణేలపై పలు దేవతల బొమ్మలు కన్పిస్తాయి. ఇందులో మిత్రుడు, శివుడు, మహాసేన, స్కందుడు, శాక్యముని (బుద్ధుడు) మొదలైన వారి బొమ్మలతో పాటు ‘గణేశ’ అని బ్రహ్మీ లిపిలో రాసి ఉన్న ఒక నాణెం దొరికింది. కానీ, ఈ బొమ్మలో ఏనుగు తలగాని, లంబోదరంకానీ కనిపించదు. ఈ బొమ్మలో ఒక ధనస్సు, బాణము చేత ధరించిన విలుకాడు కనిపిస్తాడు. కుషాణుల పాలనలో రుద్రుని రూపమైన శివుడు ప్రముఖంగా ఇదే రూపంలో కనిపిస్తాడు కాబట్టి ఈ నాణెం శివునికి సంబంధించినదేనని పండితుల అభిప్రాయం. మహాభారతంలో ప్రమథ గణాలకు అధిపతిగా శివుణ్ణి గణేశునిగా ప్రస్తుతించిన పలు శ్లోకాలలాగే కుషాణులు కూడా శివుడినే గణేశుడని పరిగణించేవారని మనం ఊహించవచ్చు. హువిష్కుని తరువాత పాలించిన కిపుణదుని కాలంలోని నాణేలలో దాదాపుగా ఇటువంటి బొమ్మపైనే ‘మహేశ్వర’ అని రాసి ఉండటం గమనార్హం.

క్రీ.పూ. రెండవ శతాబ్దపు శాసనమైన నానాఘాట్ శాసనంలో పేర్కొన్న దేవతల పేర్లలో ధర్మ, ఇంద్ర, సంకర్షణ, చంద్ర, సూర్య, యమ, వరుణ, కుబేరాది దేవతల పేర్లు కనిపిస్తాయి కానీ గణపతి పేరు కనిపించదు. గుప్తుల కాలంలోని (సా. శ. 315-550) నాణేలపై లక్ష్మి, విష్ణు, గరుడ, దుర్గ, కుమార/స్కంద/కార్తికేయ మొదలైన దేవతల రూపాలు కనిపిస్తాయి కానీ గజరూపమైన గణపతి ఎక్కడా కనిపించడు. గుప్తుల శాసనాలలో కూడా ఎక్కడ గణేశుడు, గణపతి, వినాయకుడు అన్న పేర్లు కనిపించవు. నిజానికి ఆంధ్రప్రదేశ్ లోని వేల్పూరులో దొరికిన శాసనంలోనే మొదటిసారి గణపతి ప్రస్తావన కన్పిస్తుంది. ఇది 6వ శతాబ్దంలో విష్ణుకుండినుల ప్రభువైన మాధవవర్మ వేయించిన శాసనం. గుంటూరు జిల్లా, సత్తెనపల్లి తాలూకా, వేల్పూరు లోని రామలింగస్వామి దేవాలయ ప్రవేశము దగ్గర ఉన్న ఒక తెల్లని పాలరాతి స్థంభము మీద ‘దంతిముఖ స్వామి ప్రతిష్ఠః’ అంటూ స్పష్టంగా ఉన్న ఈ శాసనంలో చిట్టచివర ‘వినాయకం నమస్యంతి’ అంటూ వినాయకుని ప్రార్థనతో ముగుస్తుంది. అంటే గణపతి గురించి ప్రత్యేకంగా వేయించిన శాసనం మనకు మొట్టమొదటి సారిగా ఆంధ్రదేశంలోనే కనిపిస్తుంది. ఆ తరువాత కాలంలో జైపూర్ దగ్గరి సక్రాయిలో దొరికిన శాసనంలో చండికా, కుబేరులతో పాటు గణేశుని స్తుతించే శాసనం దొరికింది.

ప్రస్తుతం బంగ్లాదేశ్‌లో ఉన్న శ్రీహట్ట (సిలేట్) అన్న గ్రామంలో 8వ శతాబ్దానికి చెందిన ఒక శాసనంలో గణపతిని స్తుతించే శ్లోకాలు కనిపిస్తాయి. ఇందులో గణేశుడిని ‘అగణిత గుణ’ అని, ‘కలి హనయే’ అని, ‘దానవర్షణం అజస్రం’ అంటూ స్తుతించడం కనిపిస్తుంది. ఈ శాసనం హర్షుని సమకాలికుడైన భాస్కరవర్మ కాలానికి చెందినది.

అయితే 6వ శతాబ్దం వరకూ శాసనాలలో గణపతి పేరు కనిపించకపోయినా, దేవాలయాలలో గణపతి విగ్రహాలు అంతకు ముందునుండే కనిపిస్తున్నాయి. అయితే మొదట్లో గణపతి విగ్రహం ద్వారపాలకుడిగా దేవాలయ ముఖద్వారం మీద కుబేర, భైరవ మొదలైన గణాలతో పాటు కనిపిస్తాడు. 2వ శతాబ్దానికి చెందిన మధురలోని సప్తమాతృక శిల్పాలలో కూడా గజముఖ రూపం కనిపిస్తుంది కానీ, మిగిలిన మాతృకలతో పాటు వివిధ జంతువుల తలలు కలిగిన విగ్రహ రూపాలతో పోల్చుకుంటే ఈ గజముఖ రూపానికి ఇంకా వినాయకుడిగా ప్రత్యేక స్థానం ఏర్పడలేదని చెప్పుకోవచ్చు. అలాగే, శ్రీలంకలో 3వ శతాబ్దానికి చెందిన కంటక స్తూపం మీద కూడా సింహం, జింక, గుర్రం, ఏనుగు మొదలైన వివిధ జంతువుల తలలతో తాలవాద్యాలు వాయించే గణాలుగా విగ్రహాలు కనిపిస్తాయి. శాతవాహనుల కాలంనాటి అమరావతి స్తూపంలో కూడా అనేక జంతువుల తలలు కలిగిన వాద్యకారుల దృశ్యాలు కనిపిస్తాయి.

తొలి రోజుల్లో గణపతి విగ్రహాలు నిరాడంబరంగా రెండు చేతులు కలిగిన విగ్రహాలు గానే కనిపిస్తాయి. 6వ శతాబ్దానికి చెందిన బృహత్ సంహితలో కూడా గణపతి రెండు చేతులు కలిగి ఒక చేతిలో మూలకము, మరో చేతిలో కుటారము ధరిస్తాడని వివరిస్తుంది. అయితే తరువాతి రోజుల్లో పౌరాణిక దేవతగా అమిత ప్రాముఖ్యాన్ని పొందిన తరువాత నాలుగు చేతులతో మోదకము/లడ్డు, కపోచము, అంకుశము, పాశము, ఏనుగు దంతము, నాగము, రుద్రాక్షమాల ఇవన్నీ ధరించే గణపతి విగ్రహాలు మనకు కనిపిస్తాయి.

తొలి రోజుల్లోని గణపతి విగ్రహాలు ఏ రకమైన ఆభరణాలు, కిరీటాలు లేకుండా ఉండేవి. కొన్ని దిగంబరంగా కూడా ఉండేవి. వాహనం కూడా తొలినాటి విగ్రహాల్లో కనిపించదు.

తొలినాళ్లలో ద్వారదేవతగా కనిపించే గణేశుడు తరువాతి రోజుల్లో దేవకోష్ఠాలలో సూర్యుడు, దుర్గా, కుబేరుడు మొదలైన దేవతలతో సమానంగా ప్రత్యేక విగ్రహాలుగా కనిపిస్తాడు. కొన్ని దేవాలయాల్లో సప్త మాతృకలతో పాటు వినాయకుడు కనిపించడం, మరి కొన్ని చోట్ల నవగ్రహాల సహితంగా కనిపించడం చూడవచ్చు. కొన్ని దేవాలయాల్లో ఇంద్ర, వరుణ, అగ్ని, కుబేరులతో పాటు దిక్పాలకుల్లో ఒకడుగా గణేశుడు కనిపించడం విశేషం. 6వ శతాబ్దకాలం నాటికి శివుని దేవాలయాల్లో గణపతి పార్శ్వదేవతగా శివుని గణాల్లో ప్రముఖుడిగా మనకు కనిపిస్తాడు. తరువాతి శతాబ్దాల్లో గణపతియే ప్రధాన దేవతగా పలుదేవాలయాల నిర్మాణం దక్షిణ భారతంలోనూ, ఉత్తర భారతంలోనూ కనిపిస్తుంది. కొన్ని శివదేవాలయాలో గణపతి పార్వతి, స్కందులతో పాటు శివుని కుటుంబంలో సభ్యునిగా చూపించే విగ్రహాలు కూడా కనిపిస్తాయి. అయితే, ఇవి చాలా వరకు అర్వాచీనం.


ఆశ్చర్యకరమైన విషయం ఏమిటంటే దక్షిణ భారతంలో గణపతి చాలావరకు బ్రహ్మచారిగా కనిపిస్తే, ఉత్తర భారతంలో ఒక భార్యతో గానీ ఇద్దరు భార్యలతో కానీ కనిపించడం కద్దు. ఒక భార్యతో కనిపించే విగ్రహాలలో కనిపించే సతిని లక్ష్మీదేవిగా, శక్తిగా పరిగణించడం ఉత్తర భారతదేశంలో సర్వసాధారణంగా కనిపిస్తుంది. వారణాసిలో ఉన్న పలు వినాయక విగ్రహాలలో వినాయకునితో పాటు ఉన్న స్త్రీ రూపాన్ని లక్ష్మీ గానే పరిగణిస్తారు. మథురలో దాసబోధ గణేశ ఆలయంలో గణపతి తొడపై కూర్చున్న స్త్రీరూపాన్ని లక్ష్మీదేవిగానే వర్ణిస్తారు. మధ్యప్రదేశ్ లోని భూమరలో దొరికిన 6వ శతాబ్దానికి చెందిన మహాగణపతి విగ్రహాన్ని లక్ష్మీ-గణపతి విగ్రహమనే భావిస్తారు. దీపావళినాడు లక్ష్మీగణపతులను కలిపి పూజ చేయడం ఉత్తర భారతంలో ఇప్పటికీ కనిపిస్తుంది. దక్షిణ భారతదేశమంతటా కూడా కొన్ని లక్ష్మీగణపతి దేవాలయాలు మనకు కనిపిస్తాయి. ఇక ఇద్దరు భార్యలతో ఉన్న విగ్రహాలలో స్త్రీరూపాలను సిద్ధి-బుద్ధి గాను లేదా లక్ష్మీ-సరస్వతి గానూ వ్యవహరించడం కద్దు. మహారాష్ట్రలో నాందేడ్ ప్రాంతంలో పెళ్ళికి ముందు గణపతి, సరస్వతులను జంటగా ప్రార్థన చేసే సంప్రదాయం ఉందట. అయితే, ఈ శక్తి రూపాల గురించి, లక్ష్మీ, సరస్వతి మొదలైన స్త్రీ దేవతల పుట్టుపూర్వోత్తరాల గురించి, గణపతితో వారి సంబంధం గురించి మళ్ళీ ఎప్పుడైనా విడిగా చర్చించుకుందాం.

దక్షిణ భారతదేశంలో గణపతి విగ్రహాల ప్రతిష్ఠ 7వ శతాబ్దంలో పల్లవుల కాలంలో అమిత ప్రాముఖ్యాన్ని సంతరించుకొన్నట్టు ఆధారాలు కనిపిస్తున్నాయి. మహారాష్ట్రలోని విదర్భ దేశంలో మాత్రం 5వ శతాబ్దం నుండే గణపతి విగ్రహాలు, మట్టిబొమ్మలు దొరుకుతున్నాయి. గాణపత్యుల తెగ ప్రాబల్యం కూడా తూర్పు మహారాష్ట్ర ప్రాంతలోనే ఎక్కువగా ఉండేదని మనం ఊహించుకోవచ్చు. గణపతి ప్రధాన దేవతగా దేవాలయాల నిర్మాణం కూడా వాకాటక రాజుల పాలనలో ఈ ప్రాంతంలోనే ఎక్కువగా చేపట్టినట్టు తెలుస్తోంది. 8వ శతాబ్దం నుండి గణపతి విగ్రహాలు, దేవాలయాలు భారతదేశమంతటా విస్తారంగా కనిపించడం మొదలుపెట్టాయి. విష్ణు, శివ, సూర్య, శక్తి దేవాలయాలకు సాటిగా గణపతి ప్రధాన దేవునిగా దేవాలయాలు భారతదేశంలోనే కాక భారతీయ సంస్కృతి ప్రభావం అధికంగా ఉన్న ఆగ్నేయాసియాలో కూడా కనిపించడం విశేషం.

విదేశీ యాత్రికుల రచనల్లో గణేశుడు
7వ శతాబ్దానికి చెందిన చైనా బౌద్ధభిక్షువు హువాన్‌ చాంగ్ (Hsüan-tsang) రచనల్లో పలు భారతీయ దేవతల పేర్లు కనిపించినా గణపతి పేరు కనిపించదు. అలాగే, అదే శతాబ్దానికి చెందిన మరో చైనీస్ యాత్రికుడు యీజింగ్ (Yijing) రచనల్లో కూడా గణపతి గురించిన ప్రస్తావన కనిపించదు. అయితే, 11వ శతాబ్దానికి చెందిన అల్-బెరూని రాసిన తారీఖ్ అల్-హింద్ (Tarikh Al-Hind హిందూదేశ చరిత్ర) అన్న పుస్తకంలో నెమలి వాహనుడైన స్కందునితో పాటు గజముఖుడైన వినాయకుని వివరాలు కనిపిస్తాయి. అయితే స్కందుడిని శివుని కుమారుడుగా వర్ణించిన ఈ పుస్తకం, వినాయకుణ్ణి మాత్రం బ్రహ్మకు కుమారుడిగా శివుని అనుచరునిగా వర్ణించడం విశేషం.

ఇతర దేశాల్లో గణపతి
ఎనిమిదవ శతాబ్దం నాటికి భారతదేశమంతటా ప్రధాన దేవునిగా గుర్తింపు సాధించిన గణేశుడు, భారతీయ వర్తకులు, (బౌద్ధ) మతప్రచారకులు, రాజులతో పాటు ప్రయాణించి ఆగ్నేయాసియా, చైనా, జపాన్ల దాకా తన ప్రభావాన్ని విస్తరించుకొన్నాడు. వివిధ దేశాల్లో గణపతి ప్రభావాన్ని స్థూలంగా చర్చిద్దాం.

నేపాల్లో గణపతి: నేపాల్ లోని హిందువులు గణపతిని శివుని కుమారునిగా పూజిస్తే, బౌద్ధులు సప్తమాతృకలతో పాటు పూజిస్తారు. బుద్ధ దేవాలయాల్లో ద్వారపాలకుడిగా, ధర్మపాలకుడిగా గణేశుడు దర్శనమిస్తాడు. అయితే, నేపాల్లో గణేశుణ్ణి పౌరాణిక గణపతిగా కంటే, తాంత్రిక గణపతిగా, హేరంబ గణపతిగా పరిగణించడం ఎక్కువగా కనిపిస్తుంది.

శ్రీలంకలో గణపతి: తమిళనాడులో గణపతిని పిళ్లైయార్ అని పూజించునట్టుగానే శ్రీలంకలోని తమిళులు గణేశుణ్ణి పూజిస్తారు. అయితే, బౌద్ధ సింహళీయులు కూడా గణేశుడిని కార్తికేయుని (కతరగమ దేవుడు) సహోదరునిగా పరిగణించడంతో బౌద్ధ దేవాలయాల్లో కూడా ఒక ప్రత్యేక స్థానాన్ని సంపాదించాడు.

బర్మాలో గణపతి: బర్మాలోకి బౌద్ధ మతంతో పాటు గణేశుడు 11వ శతాబ్దంలో ప్రవేశించాడు. బౌద్ధమతం కంటే ముందు బర్మాలో ‘నాథు’లను పూజించేవారు. సా.శ. 1044 సంవత్సరంలో అనౌరథ (Anawrahta) అనే రాజు మొదటిసారి బర్మాదేశాన్నంతా ఒక్క తాటిపై తీసుకువచ్చి ఆ దేశంలో థేరవాద బౌద్ధాన్ని ప్రవేశపెట్టాడు. అయితే, 37 నాథులలో ఒకడుగా చేరిపోయిన మహావినాయకుడు (మహాపియెన్నె) బర్మాలోని బౌద్ధమతంలో విఘ్నాలను పొగొట్టే విఘ్నరాజుగా, ద్వారపాలకుడిగా, ధర్మపాలనకు రక్షకుడిగా పూజలు అందుకొంటున్నాడు.

జావా, బాలిలలో గణపతి:ముస్లిం ప్రభావం రాకముందు జవాదేశంలో నిర్మించిన అనేక దేవాలయాలలో గణపతి కనిపిస్తాడు. శివుని దేవాలయాల గోడలపైనా, శివుని పరివారంలో ఒకడుగా ప్రముఖంగా కనిపిస్తాడు. ఇక్కడ గణేశుడు కొన్ని సార్లు కిరీటంతో ఎముకల ఆసనం మీద కూర్చున్నట్టు చూపించడం విశేషం. బాలిలో ఇతర హిందూ దేవతల లాగే గణేశుడు రెండు చేతులతో నిరాడంబరంగా కనిపిస్తాడు. ఈ దేశంలో ఒక్క శివునికి మాత్రమే అనేక ముఖాలు, అనేక హస్తాలు కనిపిస్తాయి. జావాలోనూ, బాలిలోనూ గణేశునికి భారతదేశంలోని తాంత్రిక గణేశునితో పోలికలు కనిపిస్తాయి.

థాయిలాండులో గణపతి: థాయిలాండులో దాదాపు 1400 సంవత్సరాల క్రితమే స్థిరపడిపోయిన బ్రాహ్మణులకు గణేశుడు ఒక ప్రధాన దేవత. థాయిలాండులో గణపతి ప్రత్యేకత ఏమిటంటే భారతదేశంలో లాగా ఈ గణేశుడు ఏకదంతుడు కాదు. థాయిలాండులోని విగ్రహాలలో గణపతి రెండు దంతాలతో కనిపించడం విశేషం.

టిబెట్టులో గణపతి: 8వ శతాబ్దంలో టిబెట్టును రాజుగా పాలించిన త్రిసోంగ్ దేతసేన్ అనే రాజు పద్మ సంభవుడు, శాంతరక్షిత, విమలమిత్ర మొదలైన బౌద్ధిక మతాచార్యులను భారతదేశం నుండి రావించి బౌద్ధ మతగ్రంథాలను సంస్కృతం, పాళీ భాషలనుండి టెబెటన్ భాషలోకి అనువాదం చేయించాడు. ఆపై బ్సామ-యాస బౌద్ధ విహారాలను స్థాపించి బౌద్ధ మతాన్ని దేశమంతటా వ్యాపింపచేశాడు. మహాయాన బౌద్ధంతో పాటు తాంత్రిక బౌద్ధం టిబెట్టులో ప్రవేశించినప్పుడు గణేశుడు కూడా విఘ్నకర్తగా, విఘ్నహర్తగా టిబెట్టులో ఆరాధించే దేవతల సమూహంలో చేరిపోయాడు.

చైనాలో గణపతి:


చైనావరకు విస్తరించిన కుషాణుల సామ్రాజ్యం ద్వారానే బుద్ధుడు చైనాకు పరిచయం అయ్యాడని మనం ఊహించవచ్చు. అయితే ఆరవ శతాబ్దం నాటికి చైనా చేరిన తాంత్రిక బౌద్ధంతో పాటు గణేశుడు చైనా ప్రవేశించాడు. చైనా సాహిత్యంలో గణేశుడు విఘ్నాలను కలిగించే విఘ్నకర్తయే. అభిధర్మకు అనువాదంగా రాసిన చీనా పుస్తకంలో పాపాలు చేస్తే నరకానికి వెళ్తారని, నరకంలో అందరూ ఏనుగు తలలు కలిగిన వినాయకులే ఉంటారని వారు అనేక రకాలుగా చెడ్డకర్మలను చేసిన వారిని శిక్షిస్తారని ఉంది. 7వ శతాబ్దపు చీనా పుస్తకాలలో మారునితోపాటు వినాయకుడు నిర్యాణం పొందడానికి అనేక అడ్డంకులను ఏర్పరుస్తాడని, వినాయకుడిని శాంతింపజేయడానికి 108 సార్లు వినాయక జపం చేయాలని ఈ గ్రంథంలో ఉంటుంది. చైనాలో ఏనుగు తల ఉన్న ఇంకో స్త్రీ రూపాన్ని కౌగిలిస్తూ గణేశుడు కనిపించడం విశేషం. ఈ రూపాన్ని కువాన్-షి-తియేన్ అని అంటారు. అయితే 11వ శతాబ్దపు చక్రవర్తి గణేశుడిని తన దేశంలో నిషేధించడంతో గణేశుడు మెల్లిగా ఆదేశంలో కనబడకుండా కనుమరుగయ్యాడు.

జపానులో గణపతి: చైనా ద్వారా గణేశుడు 9వ శతాబ్దంలో జపానుకు ఎగుమతి అయ్యాడు. జపానులో కనిపించే మంత్రయాన బౌద్ధంలో గణేశుడు ఒక ప్రధాన దేవుడు. ఆడ-మగ గజరూపాలు కౌగిలించుకొనే రూపాన్ని జపనీస్ లో కంగి-తేన్ అని అంటారు. ఇక్కడ కూడా గణేశుడు నిరాడంబరంగా రెండు చేతులతో కనిపిస్తాడు. ఎక్కడా వాహనం కూడా కనిపించదు. తాంత్రిక గణేశునిగా నిలబడి కౌగిలించుకొనే ఆడ-మగ గజరూపాలు చైనా, జపానులలో మాత్రమే కనిపిస్తాయి.

ఈ రకంగా గణేశుడు ఆసియాలో ప్రాబల్యం ఉన్న హిందూ, బౌద్ధ, జైన మతాలలో స్థానం సంపాదించుకొని అనేక దేశాలలో ప్రముఖ దేవునిగా ఆరాధింపబడుతున్నాడు. ఒక రకంగా చూస్తే మతాలమధ్య ఎన్ని బేధాలున్నా, పలుమతాల్లో కనిపించే దేవునిగా, గణేశుడు ఈ మతాలు, దేశాల మధ్య సాంస్కృతిక వారధిగా కూడా కనిపిస్తాడు.
----------------------------------------------------------------------------------------------------------------------
రచన: సురేశ్ కొలిచాల - ఈమాట అంతర్జాల మాసపచ్రిక సౌజన్యంతో